Ինչպես կարող ենք ամենուր տանը զգալ

«Դեյլի Սաբահ» էջ կայքում լույս է տեսել, նախագահական խոսնակ իբրահիմ Կալընի հոդվածը։

Ինչպես կարող ենք ամենուր տանը զգալ

Գերմանացի փիլիսոփա Մարտին Հայդեգերը, 1929-1930թթ-ի միջեւ գրի արած լեկցիաները վերածելով գիրք անվանում է, «Մետաֆիզիկայի հիմունքներ»։ Նա այս գրքում Նովալիս ծածկանունով Ֆոն Հարդենբերգից քաղում է հետեւյալը. «Փիլիսոփայությունը տան կարոտ է, մարդ արարածը ամենուր ցանկանում է ինքնիրեն տանը զգալ»։ Հայդեգերը, Նովալիսի այս խոսքը «ռոմանտիկ» անվանելով, հակառակ դրան իր հասկացողության հիմնաքարը տեղադրում է նույն խոսքի վրա։ «Եթե մեր նման փիլիսոփայության հետ զբաղվող անձիք իրենց չեն զգում տանը, ապա ծնունդ է առնում փիլիսոփայությունը»։ Ամենուր տանը գտնվել նշանակում է հիմա եւ ընդմիշտ ներկա լինել ընդհանուրի մոտ։ Ընդհանուր բառը այստեղ համընկնում է աշխարհ հասկացողության հետ։

 

Ընդհանուրի կորուստը խճանկար է դարձել, նորարար մարդու ինքնության վերակառուցմանը։ Տան կարոտը բխում է այս կորուստից եւ մեզ ստիպում է մեր տունը գտնելու համար։ Պետեր Բերգերի խոսքերով՝ անտուն մտքերի հազարամյակում անձը, ինչքան էլ անհագստանա, ապա իմանալով երբեք չգտնելու հավանականությունը շարունակում է ման գալ ապաստարան։ 9-րդ դարում ապրող մուսուլման սուրբ Բեյազըտ Բեստամիին պատկանող խոսքերը նման են այս օրինակին. «Իրականությունը չես կարող մանգալով գտնել, ապա գտնողները շարունակում են ման գալ»։

 

Իր ապրելավայրից աքսորվող հոգիներ եւ անտուն մտքեր Հայդեգերի փիլիսոփայական հասկացողության նման բացատրում է որոնման, սահմանափակ կամ վերջ ունեցող անձնական կապը։ Աշխարհի հետ տեղի ունեցող փոխափերական ազդեցությունը հիմնվում է հետեւյալ իրականության. «Մենք Դասեյնից ծնունդ առնող սահմանափակ կամ վերջ ունեցող էություններ կարողանում ենք իմաստ դուրս բերել»։

 

Մուսուլման փիլիսփաներն էլ աշխարհը տեսնում են, որպես իրականության փնտրված վայր։ Բայց նրանց փիլիսոփայական հասկացողությունը եւ մարդկանց հետ հարաբերությունները ունեցել էր ավելորդ հասկացողությունների շարքը։ Կինդի, Ֆարաբի եւ Մոլլա Սադրի նման մարդկանց համար դասական փիլիսոփայություն նշանակում էր իրականությունը մարդկանց մակարդակով իմանալ եւ վերաբերվել այդպես։ Բաների իրականության համաձայն մարդկությունը ընդունում է ինչ-որ բաների գոյությունը եւ նրանց մահացու էությունը։ Բայց որպես մտքի ակտիվություն բավարար չե իմացությունը, անձը պետք է վերաբերվի նաեւ իր գիտելիքների շուրջ։ Իրականության պետք է վերաբերվել հարգանքով եւ հատուկ ուշադրությամբ։ Մենք աշխարհի տերը եւ տիրակալը չենք, միայն կարող ենք կրել դրա պատասխանատվությունը։

 

Այստեղ գտնվում է կարեվոր հանգամանք։ Մուսուլման փիլիսոփաների համաձայն աշխարհը չի կարող ընդգրկել իրականության։ Անձը ման է գալիս իրականության եւ դա միայն աշխարհը չե։ Մեզ ծառայողը իրականությունն է։ Աշխարհ լինելու առաքելությունը չի կարող մեզ պարգեւատրել առանձնահատկություն։ Այս իրավիճակը անհրաժեշտ է միացնել, մտավորական եւ ֆիզիկական արգելքները անցնելուց հետո աշխարհի հետ։

 

Այս մասն է, որ մեզ հայտնում է փիլիսոփայական առումով աշխարհում մեր տեղը եւ հետեւում գտնվող վկաները։ Մոլլա Սադրայի ասածի նման Փիլիսոփայունթայն հիմունքն է, մարդ արարածի գոյության հասնելու նպատակը։ Այսպիսով հնարավոր է դառնում ձեւական փիլիսոփայության ուղեկից լինելու հավանականությունը, որը ցույց է տալիս մտավորականության եւ հոգու ճանապարհը։ Այս ճամփորդության նպատակն է աշխարհում գտնել սեփական ապաստարանը։

 

Բայց դա չի նշանակում անտեսել աշխարհում տեղի ունեցող անարդարությունը կամ ստրկությունը, որը հնարավորություն չի տալու որպես փիլիսոփայություն։ Հակառակ դրան պետք է առերեսվել սոցիալական եւ տնտեսական հարցերի պատճառների հետ։ Քաղաքական գաղափարները չպետք է մեզ հեռացնեն իրակությունից։ Այդ կետից չհեռանալու հիմանական սկզբունքը պետք է լինի մարդու անձնական փիլիսոփայության զարթոնքը։ Սադրայի ասածի նման ավելի լավ մարդու վերածվելու համար անհրաժեշտ է հատել սեփական ինքնությունը։ Մեր էգոները մի կողմ թողնելու դեպքում հայտնաբերելու ենք իրականությունը եւ զգալու ենք մեր տանը։  

 

 



Այս թեմայով լուրեր