Түркиянын жаңы көз карашы-2

Өзгөргөн дүйнөдө Түркиянын көз карашы

Түркиянын жаңы көз карашы-2

Учурда дүйнөдө абдан ылдам өзгөрүүлөр болуп жатат. Мурдагы кылымда б.а. 19-кылымда болгон өзгөрүүлөрдөн дагы көбү бул кылымдын чейрек бөлүмүндө аткарылды. Бир кылымда бир болуучу ойлоп табуулардын теңдештери он жылда бир болуп турду. Акыркы мезгилдеги өзгөрүүлөр жана техникалык ойлоп табуулар балким адам баласынын ушул убакка дейре ойлоп тапкандары сыяктуу орчундуу жана таасирдүү орунду ээледи биздин жашообузда.
Дүйнөнүн өзгөрүү ылдамдыгынан артта калуунун чыгымы мурдагыга салыштырмалуу көбөйдү. Өнөр жайлашуусун учурубуздун шарттарына ылайык түрдө өзгөртө албаган өлкөлөр тең салмактуу жана өркүндөп өсүүнү камсыздай турган өнүгүүнү да аткара алышкан жок. Өнүгүүсүн аткара албаган өлкөлөр адилеттүү бир система да кура алышкан жок. Саясий маселелер жана экономикалык бүдөмүктөр менен алпурушууга аргасыз болушту. Түркия тилекке каршы осмондуктун акыркы мезгилинен кийин жалпысынан дүйнөдөгү өзгөрүүлөрдөн артта калды. Техникалык өзгөрүүдөн артта калды. Өнөр жайлашуу доорунан артта калды. Заманбап мекемелердин курулушунан артта калды. Б.а. кеч заманбапташты. Бул кечигүүнүн табигый чагылышы болсо артта калгандык же аз өнүккөндүк болду. Өз кабыгына кирип алды жана тарыхынын тышында калды. Убакытты кармоодон ар дайым артта калды.
Түркия тарыхынан артта калуунун чыгымын абдан оор төлөдү. Эми дүйнөдөн артта калбай турган стратегия өнүктүрүп чыгуу аракетинде. Муну аткара алышы үчүн да жасашы керек болгон эң маанилүү иш жаңы көз карашты ортого салуу. Бул жаңы көз караштын борборунда да болуп жаткан бардык терстиктерди оңдоо турат.
Чындыгында жаңы Түркия көз карашы; өнүгүүнүн, демократиянын жана өндүрүү ээ болгон тарыхый жана коомдук мурас камсыздаган мүмкүнчүлүктөр менен жаңыдан аткарылышы. Бул аракетти ортого салып жатканда бузулган тармактарды да оңдоо болуп саналат. Жаңы Түркия реставрация долбоору болуп саналат. Ушул убакка чейин болуп келген бардык терстиктиктерди өзүнө таандык көз караш менен жоюу жана ошол эле убакта бул терстиктерден келип чыккан бузулууларды оңдоо болуп эсептелет.
Осмон империясы таркагандан кийин улуу эрдик үлгүсүн көрсөтүп боштондук согушун жүргүзгөн жана абдан татаал шарттарда, ал эмес эч кандай мүмкүнчүлүк болбой турганда өлкөсүн куткарган Анадолу адамы, дүйнөдө болгон өзгөрүүлөрдү алууга жетише албай калды. Өнөр жай төңөрүшүн кыла алган жок. Саясий өзгөрүүнү камсыздай алган жок. Экономикалык өсүүнү аткара албады. Ал эмес ушундай өзгөрүүлөр болуп жатканда карап гана турду. Бул артта калуу сезими абдан кемсинтүүчү жыйынтык туудурду. Улутубуз барган сайын өзүнө ишенген коомчулук болуудан чыгып калды. Жөнөкөй сөз менен айта турган болсок Түркия, дүйнөдөн артта калды. Бул абал коомчулуктун белгилүү бир катмарында абдан терең жеңилүү сезимин жаратты. Чындыгында абдан татаал күрөштү жеңип чыккандары үчүн оңой жерден жеңилген болуу чоң травмага себепчи болду.
Йылдырым Бейазыт университетинин адам жана коомдук илимдер факультетинин социология бөлүмүнүн окутуучусу проф.др. Мазхар Баглынын баамдоосун окуп жатасыздар.

Дүйнөдөгү саясий система тынымсыз өзгөрүү жана жаңыланууда болсо дагы биз бул факторго бир аз башкача карап жаткан коомбуз. Биздин оюбузча тарых, чукул бурулуш, болуп туруучу процесс болуп эсептелет. Бир күнү эртең менен турганда карасак бир доор жабылып башка бир доор ачылган болот. Бул мамиле чындыгында коомдук пландоонун бузулушуна себеп болгон түшүнүктү ичинде камтууда.

Заманбап ой жүгүртүүнүн негизин түзгөн негизги реферанс, Макс Вебер да айтканы сыяктуу эсептелсе болгудай рационализм болуп саналат. Б.а. пландоо болуп эсептелет.
Пландоо ошол эле убакта маселелерди анализ кылуу жана чечүүнү да үйрөткөн процесс. Булардын бардыгы аткарылышы үчүн учурдагы бюрократиялык түзүлүш менен мүмкүн болбойт. Жаңы түшүнүктүн эгемен болушу зарыл. Жаңы өкмөт моделине, жаңы келечек көз карашына, жаңы бир командага жана табигый түрдө жаңы толкунданууга муктаждык бар.
Жыйынтык катары айтсак жаңы Түркия идеялардын аймагы. Ушул аймакты мекен кылгандардын сагынган нерсеси. Жаңы Түркия Адилеттиктин аймагы. Маданий айырмачылыктар чогуу тынчтык жана туугандык менен жашатылган өлкө үчүн аракет кылуу.
Өзгөрүү мезгилдери саясий тармактагы талаштарды табигый түрдө күүлөйт. Ар бир саясий ой-пикир жана актер чындыгында бул өзгөрүүнүн кесилишкен жеринде өзүнө келечек аянтын түзүүнү каалайт. Өзгөрүү болгон аянттарда тарыхтан артта калган коомчулуктар жана мамлекеттер, чоң өзгөрүүлөр болгон аянттарга дейре белгилүү бир тагдырга баш ийет. Бул тагдырларын өзгөртүүнү каалоолору, жалгыз чоң өзгөрүү процессинде аткарылат.
Учурда аймагыбызда абдан маанилүү жана кеңири камтуучу өзгөрүүлөр болуп жатат. Бул процесс Түркиянын бул аймакта келечектин актеру болушу жагынан абдан маанилүү. Ушул жагынан алганда Түркиянын белгилөөчү актер боло алышы, жалгыз жаңы ачылуулар менен мүмкүн болот. Жаңы дүйнө, жаңы жакынкы чыгыш жана жаңы Түркия тең салмактуулугун куруу бир гана бекем таянычтары болгон жаңылыкчыл саясат менен мүмкүн. Саясатты жаңылоо деген коомчулуктун саясат механизмине жүктөгөн жаңы кызматтары дегенди берет.
Саясаттын маселени чечүү жөндөмдүүлүгүнө жетишине бараткан жол коомчулуктун ага жүктөгөн ролу менен түздөн-түз байланыштуу. Бул да келечек көз карашы жана маданият мистикасын камтыйт.
Жаңы Түркия, бардык коомдук мекемелердин процедураларын максаттарына ылайык орундатуусу сагынычын чагылдырган кыялдануу болуп эсептелет. Бардыгыбыз бул кыялданууну аткаруу үчүн далбас уруудабыз.

Йылдырым Бейазыт университетинин адам жана коомдук илимдер факультетинин социология бөлүмүнүн окутуучусу проф.др. Мазхар Баглынын баамдоосун окудуңуздар.



Тектеш кабарлар