Төркия күзлeгeннән Якын Көнчыгыш 16

Төркия бeлән Җoгуд Гәрәбстaнының якынaюы

Төркия күзлeгeннән Якын Көнчыгыш 16

ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± пaтÅŸaсӘ± Җäлмaн бин Aбдüлaзиз Тöркийä Ә°лбaÅŸӘ± Рäҗäп Тaййип ÄрдoӘŸaннӘ±Ã± кунaӘŸӘ± булaрaк Тöркийäгä сäфäр кӘ±лдӘ±. AйӘ±руça Ә°слaм xeзмäттäşлeк oйӘ±ÅŸмaсӘ± кoнфeрeнтсийäсeндä кaтнaÅŸтӘ±. Тöркийä пaтÅŸa ҖäлмaннӘ±Ã± сäфäрeнä xoсусӘ±й äһäмийäт бирдe. ПaтÅŸa ҖäлмaнӘŸa Тöркийä Ә°лбaÅŸӘ± иñ зур дäвлäт oрдeнӘ±н тaпÅŸӘ±рдӘ±.

ПaтÅŸa ҖäлмaннӘ±Ã± вaзӘ±йфaсӘ±нa бaÅŸлaӘŸaн кöннäн бирлe Тöркийä- ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± мöнäсäбäтлäрeндä яз һaвaсӘ± кüзäтeлä. Нигeздä 213нçe йӘ±лнӘ±Ã± ийüль aйӘ±ндa МисӘ±рдa илнeñ бeрeнçe мäртäбä сaйлaнӘŸaн Дäвлäт бaÅŸлӘ±ӘŸӘ± Мöxäммäд Мурсигä ясaлӘŸaн тüнтäрeлeÅŸ Тöркийä һäм ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± мöнäсäбäтлäрeнä тискäрe ёӘŸӘ±нтӘ± ясaӘŸaн идe. Тöркийä xaлӘ±к ирaдäсeнeñ янӘ±ндa урӘ±н aлӘŸaн булсa, ҖoӘŸуд җитäкçeлeгe тüнтäрeлeÅŸнe яклaп çӘ±ктӘ±.

Бüгeн исä икe ил дöняӘŸa рeгиoнaл стрaтeгик уртaк-пaртнёр, xäттa бeрлeктäş булулaрӘ± юллaмaсӘ±н җиткeрä.

Бüгeнгe кöндä икe ил мöнäсäбäтлäрeн тaриxтaӘŸӘ± иñ юӘŸaрӘ± дäрäҗäсeнä ни öçeн җиткeрдe сoñ?

МoнӘ± бaрӘ± тик ПaтÅŸa Җäлмaн фaктoрӘ± бeлäн гeнä бäйлäп булмӘ±й. Ә°кe илнeñ бeр-бeрсeнä турӘ± килгäн мäнфäӘŸÃ¤т aбaйлаулaрӘ±нa һäм ÅŸуÅŸӘ± мäнфäӘŸÃ¤тлäрнe тoрмӘ±ÅŸкa aÅŸӘ±ру öçeн aлӘ±п бaрӘŸaн сäйäсäтлäрeнä кaрaрӘŸa кирäк.

Бaр нäрсäдäн êлeк һäр икe ил ӘŸÃ¤дäттä КöнбaтӘ±ÅŸ зур кöçлäрeнeñ тöбäктä aлӘ±п бaрӘŸaн сäйäсäтлäрeннäн тӘ±нӘ±Ã§сӘ±з. Бüгeн ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± һäм Тöркийäнeñ Җüрийä, Әžирaк һäм Йäмäндäгe бaрӘ±ÅŸлaрӘŸa кaрaÅŸӘ± зур кüлäмдä турӘ± килä.

Мoннaн тӘ±ÅŸ Ә°рaннӘ±Ã± тöбäктä зaрурийäттäн тaӘŸӘ±н дa кüбрÃ¤к ёӘŸӘ±нтӘ± мäйдaнӘ±нa ирeşüeнä һäм мoнӘ±Ã± тигeзлäнeлüe зaрурлӘ±ӘŸӘ±нa Ә±ÅŸaнӘ±лa. Ә°рaн бeлäн aтoм-тöş тикÅŸeрeнüлäрe öлкäсeндä килeşüгä ирeÅŸeлüe вaкиӘŸaсӘ± – КöнбaтӘ±ÅŸнӘ±Ã± икътисади мäнфäӘŸÃ¤тлäрe öçeн тöбäк тигeзлeклäрe-бaлaнслaрӘ± иӘŸтибaрсӘ±з кaлдӘ±рӘ±луӘ± булaрaк кüрeнä.

БaÅŸкa бeр мäсьäлä – “Äл Кaидä” һäм “ДEAŞ” кeбeк трaнснaтсиoнaль кӘ±рӘ±слӘ±к oйӘ±ÅŸмaлaрӘ±нa сӘ±лтау ясaлӘ±п, тöбäкнeñ дaими булaрaк çиттäн кaтӘ±ÅŸулaрӘŸa açӘ±к вaзӘŸийäттä тoтӘ±луӘ± – Тöркийä бeлäн ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ±н тӘ±нӘ±Ã§сӘ±з итä. Һäр икe ил дä ÅŸуÅŸӘ± oйӘ±ÅŸмaлaрӘŸa кaрÅŸӘ± кöрäşтä турӘ±дaн-турӘ± тöбäк дäвлäтлäрeнeñ йäки Ә°слaм иллäрeнeñ турӘ±дaн-турӘ± инитсиaтивaнӘ± üз öстeнä aлуӘ± êзлäнüлäрeн aлӘ±п бaрa.

ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ±нӘ±Ã± Ә°рaнӘŸa кaрaтa бoрçӘ±луӘŸa ийä булуӘ± 1979нçӘ± йӘ±лдa бaÅŸлӘ±й. 1979нçӘ± йӘ±лдaӘŸӘ± Ә°рaн инкилaбӘ±ннaн сoñӘŸӘ± гeoпoлитик кöндäşлeк икe ил aрaсӘ±ндa рeгиoнaль сaлкӘ±н суӘŸӘ±ÅŸнӘ±Ã± бaÅŸлауӘ±нa сäбäп булӘŸaн идe. 1979нçӘ± йӘ±лдa Ә°рaндa тöзeлгäн рeжим – тöбäктäгe кöç тигeзлeгeн сoрaв aстӘ±нa aлдӘ± һäм рeгиoнaль стaтус-квoӘŸa идeoлoгик яктaн üз кöçeн кüрсäттe. Бу вaзӘŸийäт рeгиoнaль стaтусӘ±нa üз кöçeн кüрсäткäн ҖoӘŸуд җитäкçeлeгe бeлäн бeргä ФaрсӘ± култӘ±ӘŸӘ± иллäрeн һäм ӘžирaкнӘ± яña янaв aбaйлауӘ±нa êтäрдe.

Бу рäвeÅŸлe ФaрсӘ± култӘ±ӘŸӘ± иллäрe сигeз йӘ±л дäвaм иткäн Ә°рaн-Әžирaк суӘŸӘ±ÅŸӘ±ндa Җaддaм Xöсäйeн рeжимӘ±н һäр яктaн яклaдӘ±лaр.

23нçe йӘ±лдa Җaддaм Xöсäйeн җитäкçeлeгeнä кaрÅŸӘ± üткäрeлгäн Aмeрикa КуÅŸмa ÅžтaтлaрӘ±нӘ±Ã± äйдäп бaруçaнлӘ±ӘŸӘ±ндaӘŸӘ± xäрби кaтӘ±ÅŸу – икeнçe бoрӘ±лӘ±ÅŸ-üзгäрeÅŸ нoктaсӘ± булдӘ±. КaтӘ±ÅŸудaн сoñ ӘžирaктaӘŸӘ± рeжим aлмaÅŸӘ±луӘ± ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ±ндa рeгиoнaль кöç тигeзлeгeнeñ Ә°рaн фaйдaсӘ±нa üзгäрüe aбaйлауӘ±н тудӘ±рдӘ±. Әžирaктa сaйлау бeлäн ьeÅŸ бaÅŸӘ±нa килгäн ÅŸиӘŸи пaртиялaрдaн тoрӘŸaн xöкüмäтлäр Ә°рaн бeлäн бик якӘ±н мöнäсäбäтлäр урнaÅŸтӘ±рдӘ±. Бу дa бaрлӘ±ккa килгäн aбaйлаунӘ± тaӘŸӘ±н дa нӘ±ӘŸӘ±ттӘ±.

ӘžÃ¤рäп язӘ± вaкиӘŸaлaрӘ±нӘ±Ã± тöбäккä ясaӘŸaн тäьсирe дä Ә°рaн һäм ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± aрaсӘ±ндaӘŸӘ± сäйäси кöç кöрäşeнeñ aртуӘ±н бaрлӘ±ккa китeрдe. Бу çoрдa БaxрeйндaӘŸӘ± вaзӘŸийäтнe ҖoӘŸуд җитäкçeлeгe илгä кaрaтa Ә°рaн кaтӘ±ÅŸуӘ± булaрaк кüрдe һäм бeр üк вaкӘ±ттa Йäмäн һäм Җüрийäдäгe тäрäккийäтлäргä дä рeгиoнaль кöç тигeзлeгe һäм кöрäşe җäһäтeннäн кaрaдӘ±.

Ә°рaн бeлäн aтoм-тöş килeşüeннäн сoñ Ә°рaнӘŸa кaрaтa бoрçӘ±лулaр тaӘŸӘ±н дa aрттӘ±. Әžирaктa “ДEAŞ” сӘ±лтауӘ± бeлäн БaӘŸдaт xöкüмäтeнeñ һäм Ә°рaн һäм дä Aмeрикa КуÅŸмa ÅžтaтлaрӘ± бeлäн бeргä xäрäкäт итüe - Ә°рaн һäм Aмeрикa КуÅŸмa ÅžтaтлaрӘ± aрaсӘ±ндa xeзмäттäşлeк булaрaк бäйäлäнeлдe. 212нçe йӘ±л бaÅŸӘ±ндa “Äсäд китäргä тийeş” дип äйтüçe КöнбaтӘ±ÅŸ иллäрeнeñ икe йӘ±лдa тoтӘ±ÅŸлaрӘ±н üзгäрüe дä бoрçӘ±лулaрнӘ± aрттӘ±рдӘ±. Русийäнeñ дä Җüрийä тигeзлäмäсeндä Ә°рaн бeлäн бeргä Äсäд рeжимӘ±нӘ±Ã± яӘŸӘ±ндa тoруӘ± индe сoñӘŸӘ± тaмçӘ± булдӘ±. Äсäд рeжимӘ±нӘ±Ã± дaимилeгe нӘ±ӘŸӘ±тӘ±лa идe. Бу дa ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± җäһäтeннäн Ә°рaннӘ±Ã± aртa бaруçӘ± ёӘŸӘ±нтӘ± мäйдaнӘ±нӘ±Ã± xaлӘ±кaрa aрeнaдa рaслaнуӘ± мäӘŸнäсeнä турӘ± килä идe.

214нçe йӘ±л уртaсӘ±ндa Тöркийä бeлäн ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ±нӘ±Ã± тöбäктäгe тäрäккийäтлäрнe бäйäлäв рäвeÅŸлäрe зур кüлäмдä турӘ± килä бaÅŸлaдӘ±. ПaтÅŸa Җäлмaн êşлäрнeñ бaÅŸӘ±нa килгäннäн сoñ дa мöнäсäбäтлäр тиз кaмиллäşтe. 215нçe йӘ±лнӘ±Ã± дeкaбр aйӘ±ндa кул куйӘ±лӘŸaн стрaтeгик xeзмäттäşлeк килeşüe бу җäһäттäн бoрӘ±лӘ±ÅŸ нoктaсӘ± булдӘ±.

Ә°кe ил НAТOӘŸa oxÅŸaÅŸ xäрби иттифaк oйӘ±ÅŸмaсӘ±нӘ±Ã± булдӘ±рӘ±луӘ± öçeн бeргä xäрäкäт итä. Тöркийä җäһäтeннäн 34 мöсeлмaн илeн üз êçeнä aлaçaк кeрeşü – üзeнeñ ЯкӘ±н КöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸтa стрaтeгик кöçeн aрттӘ±ру мäӘŸнäсeнä турӘ± килä. Һäр икe илнeñ КöнбaтӘ±ÅŸлӘ±лaрнӘ±Ã± тöбäктäгe тoтӘ±ÅŸлaрӘ±ннaн тoйӘŸaн тӘ±нӘ±Ã§сӘ±злӘ±кнӘ±Ã± бу xeзмäттäşлeккä кaтaлитик ёӘŸӘ±нтӘ±сӘ± булдӘ±. ÅžуÅŸӘ± бäйлäнeÅŸ aркaсӘ±ндa мoннaн aлдa Җüрийä мäсьäлäсeндä aйӘ±рӘ±м xäрäкäт иткäн Тöркийä һäм ҖoӘŸуд ӘžÃ¤рäбстaнӘ± ӘŸaдäттä уртaк xäрäкäт итä бaÅŸлaдӘ±.

216нçӘ± йӘ±лдa икe илнeñ һäр мäсьäлäдä дийäрлeк кüп яклӘ± мöнäсäбäтлäрнeñ тaӘŸӘ±н дa üстeрeлäçäгeнä кaӘŸӘ±лӘ±ÅŸлӘ± кöçлe иÅŸaрäтлäрe бaр.

Бу мöнäсäбäт дaими бeр êлeмтäмe? ЯкӘ±н КöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ сäйäсäтeнeñ иñ мöһим üзeнçäлeклäрeннäн бeрсe – сäйäси xeзмäттäşлeк кeрeşüлäрeнeñ ӘŸÃ¤дäттä кӘ±скa ӘŸoмeрлe булуӘ±. МoнӘ±Ã± сäбäбe – тöбäк иллäрeнeñ сäлäтсeзлeгe тüгeл, тöбäкнeñ 19нçӘ± ӘŸaсӘ±р бaÅŸӘ±ннaн бирлe дaими тӘ±ÅŸкӘ± кaтӘ±ÅŸулaрӘŸa дуçaр булуӘ±.

ÅžуÅŸӘ± дуçaр булуçaнлӘ±к aркaсӘ±ндa җирлe динaмикaлaр кüп oçрaктa бaстӘ±рӘ±лдӘ±. Бу дa дäвлäт кoрӘ±лӘ±ÅŸлaрӘ± кöçсeз булӘŸaн дäвлäт һäм рeжимнaрнӘ±Ã± пäйдä булуӘ±нa юл açтӘ±. Тöбäктä aктив тӘ±ÅŸкӘ± кaтӘ±ÅŸу çӘ±нбaрлӘ±ӘŸӘ± дäвaм итä. Бу кaтӘ±ÅŸулaрӘŸa кaрÅŸӘ± уртaк сизгeрлeк дäвaм иткäн сaйӘ±н институтсиoнaлизaтсиянӘ± кüрeргä мöмкин булaçaк.



Bäyläneşle xäbärlär