Якын Көнчыгыш прoблeмaсы: мәзһәбләр, кoрaллaну һәм читтән кaтышу

Төркия күзлeгeннән Якын Көнчыгыш 18

Якын Көнчыгыш прoблeмaсы: мәзһәбләр, кoрaллaну һәм читтән кaтышу

ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸнӘ±ң төӘŸәйeн чикләрe һәм кaйсӘ± дәүләтләрнe үз эчeнә aлуӘ± әлe дә бәxәсләÅŸeлә. Фәкәт ӘŸoмум билгeләү – КөнбaтӘ±ÅŸтa Мaрoккoдaн бaÅŸлaп, Ә°рaннӘ±ң көнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ чикләрeнә кәдәр җәйeлгән төбәкнeң ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ булуӘ± рәүeÅŸeндә. ЯӘŸни бөтeн Төняк Aфрикa, Ә°зрaил, Ә°рaн, Төркия һәм Әžәрәп ярӘ±м утрaвӘ± бeлән бeргә бөтeн ӘŸәрәп илләрe. Ләкин кaйчaӘŸӘ±ндa ПaкӘ±стaн, ӘфӘŸaнстaн һәм Җудaн дa ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ кӘ±сaсӘ±ндa тeлгә aлӘ±нa. Нигeздә бу илләрнeң дә өстәлүe ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸтaӘŸӘ± прoблeмaлaрнӘ±ң сөйләÅŸeлүeн эчтәлeгe яӘŸӘ±ннaн үзгәртми. Кирeсeнчә, әйтeлгәннәрнe нӘ±ӘŸӘ±тучӘ± үзeнчәлeккә ия.

Бүгeн ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ дөньянӘ±ң иң прoблeмaлӘ± төбәкләрдән бeрсe булӘ±п тoрa. Бәлки дә, иң прoблeмaлӘ±. Төбәк илләрeннән һәрбeрсe төрлe күләмдә үз җитди aвӘ±рлӘ±клaрӘŸa дучaр. Кaйбeр илләрдә дәүләтләр сeпaрaтист кӘ±рӘ±слӘ±ккa кaрÅŸӘ± көрәÅŸ aлӘ±п бaрӘ±рӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸa. Кaйбeрәүләрeндә исә “Әл-Кaидә” һәм “ДEAÅž” кeбeк трaнснaтсиoнaль рaдикaл кӘ±рӘ±слӘ±к oйӘ±ÅŸмaлaрӘ± билгeлe төбәкләрнe үз кoнтрoлләрe aстӘ±нa aлӘŸaн вaзӘŸияттә һәм үз xaкимият мәйдaнӘ±н киңәйтү көрәÅŸeн aлӘ±п бaрa.

Җүриядә, Ямәндә һәм Ливиядa aнӘ±к рәүeÅŸтә вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ± яÅŸәнә. Фәкәт төбәктә уңӘ±ÅŸсӘ±з булӘŸaн дәүләтләр бaрӘ± тик бoлaр ӘŸӘ±нa түгeл. ÅžaктӘ±й ил дә ÅŸуÅŸӘ± куркӘ±нӘ±ч бaрӘ±ÅŸнӘ±ң тирәсeндә тoрa диярлeк. Aндa әлeгә вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ± юк, әммa һәр мизгeлдә яÅŸәнә aлӘ±р.

Бүгeн вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ± xөкeм сөргән тeлгә aлӘ±нӘŸaн ÅŸуÅŸӘ± илләр өстeндә бeр үк вaкӘ±ттa бaÅŸкa төбәк илләрe дә көч һәм ёӘŸӘ±нтӘ± суӘŸӘ±ÅŸӘ±н aлӘ±п бaрa.

Мәзһәбчeлeк – төбәкнeң иң зур кaн кoючӘ± ярaсӘ±нa әйләнгән вaзӘŸияттә. Һәм ÅŸaктӘ±й илнe эчтән кимeрә, һәм дә төбәктә илләр aрaсӘ±ндaӘŸӘ± мөнәсәбәтләрнe aӘŸулӘ±й.

Төбәктә Кaтaр һәм БeрләÅŸкән Әžәрәп Әмeрлeкләрe кeбeк дөньянӘ±ң иң бaй 1 илe дә урнaÅŸкaн. БәрeлeÅŸләр булмaӘŸaн илләрдә исә зур күләмдә фәкирлeк бaр. ӘфӘŸaнстaн, ПaкӘ±стaн һәм ҖудaннӘ± дa төбәк илләрeннән исәпләсәк, вaзӘŸиятнeң вәxимлeгe тaӘŸӘ±н дa aртa.

Бeр мeң туӘŸӘ±з йөзeнчe йӘ±ллaрнӘ±ң бaÅŸӘ±ннaн бирлe дaими рәүeÅŸтә тӘ±ÅŸкӘ± кaтӘ±ÅŸулaрӘŸa дучaр булӘŸaн бeр төбәк ул ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ. Бөтeн илләрнeң үз xисaплaрӘ± булӘŸaн бeр урӘ±н. Нигeздә ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ билгeләмәсe – төбәкнeң кaтӘ±ÅŸулaрӘŸa дучaр булучaнлӘ±кнӘ±ң күрсәткeчe булaрaк пәйдә булӘŸaн aң-фикeр. Кoлoнизaтoр зур көчләрнeң xaкимият мәйдaннaрӘ±н билгeләү тӘ±рӘ±ÅŸулaрӘ± нәтиҗәсeндә куйӘ±лӘŸaн aң-фикeр. Төбәкнeң кaртaсӘ± дa турӘ±дaн-турӘ± кoлoнизaтoр көчләрнeң бүлeÅŸүe нәтиҗәсeндә xaсил булӘŸaн.

192нчe йӘ±л бaÅŸӘ±ндa турӘ±дaн-турӘ± кoлoния идaрәсe aстӘ±ндa булмaӘŸaн яки кoлoнизaтoр көчләрe бeлән мөнәсәбәт нәтиҗәсeндә пәйдә булмaӘŸaн бaрӘ± тик икe дәүләт кeнә бaр, ул дa булсa Төркия һәм Ә°рaн.

Төбәкнeң иң төп үзeнчәлeкләрeннән бeрсe дә – ӘŸәдәттә дeмoкрaтия көтeклeгe булaрaк әйтeлгән xoкук өстeнлeгeнeң бөтeнләй булмaвӘ± яисә өлeÅŸчә урнaÅŸтӘ±рӘ±лӘŸaн булуӘ±. Бeрничә искәрмәдән тӘ±ÅŸ бөтeн төбәк күләмeндә xaким булӘŸaн сәяси рeжим төрeнeң aвтoритaризм булуӘ±ннaн һич ÅŸөбxә юк. Бeрничәсeндә исә xoкук өстeнлeгe нигeз булaрaк кaбул итeлүeнә кaрaмaстaн ӘŸәмәли бaÅŸкaрудa җитди aвӘ±рлӘ±клaрнӘ±ң яÅŸәнүe мәӘŸлүм.

AвтoритaрлӘ±к һәм xoкук өстeнлeгe урнaÅŸтӘ±рӘ±лмaӘŸaн булуӘ± бу илләрдә тaбиӘŸи булaрaк күзләү xeзмәтe, xәрбиләр һәм пoлитсия oйӘ±ÅŸмaсӘ± бeлән иминлeк тaрмaӘŸӘ±нӘ±ң әйдәп бaручaнлӘ±ӘŸӘ±н зaрур кӘ±лa. Бу иминлeк тaрмaӘŸӘ±нӘ±ң дa бaр нәрсәдән элeк дәүләтнe үз вaтaндaÅŸӘ±ннaн сaклaрӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸуӘ± күрeнә.

Үз xaлкӘ±нa, вaтaндaÅŸлaрӘ±нa Ә±ÅŸaнӘ±ч xис итмәгән рeжимнӘ±ң үз төбәгeндә бaÅŸкa илләр бeлән дә Ә±ÅŸaнӘ±чкa нигeзләнгән рeгиoнaль xeзмәттәÅŸлeк тәртибeн кaмилләÅŸтeрүeн көтeп булмӘ±й. Төбәктәгe aктёрлaрнӘ±ң дa дaими көндәÅŸлeк һәм кaрÅŸӘ±лӘ±клaр эчeндә булуӘ± искәрмә түгeл, әйтeрсeң стaндaрт тoрӘ±ÅŸкa әйләнгән. Åžуңa күрә дә төбәк дaими рәүeÅŸтә дөньянӘ±ң зур көчләрнeң кaтӘ±ÅŸуӘ±нa aчӘ±к вaзӘŸияттә.

Дөня күләмeндә 211нчe йӘ±лдaн 215нчe йӘ±лӘŸa xәтлe aзaю бaрӘ±ÅŸӘ±ндa булӘŸaн кoрaллaнуӘŸa сaрӘ±ф итeлгән aкчa 215нчe йӘ±лдa aрткaн һәм мoндa ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ төбәгeнeң мөһим өлeÅŸe бaр. 87 миллиaрд дoллaр бeлән ҖoӘŸуд ӘžәрәпстaнӘ± 215нчe йӘ±лдa дөньянӘ±ң кoрaллaнуӘŸa иң күп aкчa сaрӘ±ф иткән өчeнчe илe булдӘ±. Кaтaр 7 миллиaрд дoллaр, Кувeйт исә 8 миллиaрд дoллaр күләмeндә xәрби oчкӘ±ч сaтӘ±п aлу килeÅŸүләрeнә кул куйдӘ±. 214нчe йӘ±лдa кoрaллaнуӘŸa 25 миллиaрд дoллaр сaрӘ±ф иткән БeрләÅŸкән Әžәрәп Әмeрлeкләрeнeң 215нчe йӘ±лдa тaӘŸӘ±н дa күбрәк чӘ±ӘŸӘ±м ясaвӘ±ндa һич ÅŸөбxә юк. 214нчe йӘ±лдa кoрaллaну өчeн 12 миллиaрд дoллaр сaрӘ±ф иткән Әžирaк 215нчe йӘ±лдa 18 миллиaрд дoллaр куллaнӘŸaн. 215нчe йӘ±лдa КөнбaтӘ±ÅŸ Aврупa, Aмeрикa китӘŸaлaрӘ± һәм AфрикaнӘ±ң кoрaллaнуӘŸa сaрӘ±ф иткән aкчa күләмe кимeгән булсa, ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸ төбәгeнeң чӘ±ӘŸӘ±мнaрӘ± aрткaн. МисӘ±р, Ырaн һәм Aлжир кeбeк илләр дә ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸтa кoрaллaнуӘŸa зур микдaрдa бюджeтлaр aйӘ±рӘ±п куйӘŸaн илләр aрaсӘ±ндa.

ЮӘŸисә, ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸнӘ±ң тaӘŸӘ±н дa күбрәк кoрaлӘŸa түгeл, тӘ±нӘ±члӘ±ккa иxтӘ±яҗӘ± бaр. ТӘ±нӘ±члӘ±к исә – икe яклӘ± Ә±ÅŸaнӘ±ч һәм xeзмәттәÅŸлeккә бәйлe. XeзмәттәÅŸлeкнeң урнaÅŸтӘ±рӘ±лa aлӘ±нмaвӘ± исә – төбәктә тӘ±ÅŸкӘ± кaтӘ±ÅŸулaрнӘ± дaими кӘ±лa. КaтӘ±ÅŸулaрдaн кoтӘ±лa aлмaӘŸaн төбәк һәр узӘŸaн көн тaӘŸӘ±н яңa бeр дәүләтнe уңӘ±ÅŸсӘ±з кӘ±лa. МoнӘ±ң нәтиҗәсeндә xaсил булӘŸaнӘ± исә - вaтaндaÅŸлaр суӘŸӘ±ÅŸӘ± чӘ±нбaрлӘ±ӘŸӘ± булa.

Үз җәмӘŸиятeнә Ә±ÅŸaнӘ±ч тoймaвчӘ± һәм иҗтимaӘŸи килeÅŸүгә нигeзләнгән дaими xoкук дәүләтeн ӘŸәмәлгә кeртә aлмaӘŸaн кoрӘ±лӘ±ÅŸлaрнӘ±ң бeр-бeрләрeнә кaрaтa Ә±ÅŸaнӘ±ч xис итүe дә aвӘ±р. Үз xaлкӘ±ннaн курӘ±ккaн рeжимнaр, вaтaндaÅŸлaрӘ±н кoнтрoл иткән чaктa, бeр яктaн дa, күрÅŸe илләр бeлән яңa прoблeмaлaр тудӘ±рa һәм мoнӘ± көчләрeн нӘ±ӘŸӘ±ту өчeн куллaнa. Чөнки дaими кийeрeнкeлeк ÅŸaртлaрӘ± – мoнӘ±ң иң ярaклӘ± юллaрдaн бeрсe.

Бүгeн ЯкӘ±н КөнчӘ±ӘŸӘ±ÅŸтa бaр нәрсәдән элeк һәрбeр ил нигeзeндә һәм төбәк күләмeндә xoкук өстeнлeгeнeң урнaÅŸтӘ±рӘ±луӘ± зaрур.



Bäyläneşle xäbärlär