Törkiyäneñ Urta Aziyada däwlät diplomatiyäse

Törkiyä häm Awraziya 01

Törkiyäneñ Urta Aziyada däwlät diplomatiyäse

Däwlät diplomatiyäse ayıruça ike meñle yıllar beläñ bergä  xalıqara mönäsäbätlärneñ  mohim añlar arasına kerde häm ähämiyätle tışqı säyäsät qoralı buldı.

 Bu yazmada Törkiyäneñ Törkistanğa-Urta Aziyağa köylängän däwlät diplomatiyäseneñ êşçänleklären analiz itäçäkbez.

Atatörek Universitetı xalıqara mönäsäbätlär fakul’tetı fänni xezmätkäre Cämil Doğaç İpäkneñ mäsälä belän bäyle bäyäläwen täqdim itäbez.

Urta Aziya Törki cömhüriyätläreneñ bäysezleklärne qazanuları şiksez Törek Tışqı säyäsätenä dä yaña ber ülçäm östäde.Törkiyäneñ urtaq tel, tarix häm mädäni êlemtälärneñ  bulğan bu illär belän mönäsäbätläre häm xezmättäşlege bik küp ölkädä bik tiz üsep kitte.

Törkiyäneñ töbäkkä köylängän ğomum säyäsäten- Urta Aziya illäreneñ bäysez, säyäsi häm ekonomik totqrıqlığı bulğan, üz aralarında häm kürşeläre belän xezmättäşlek êçendä, xalıqara cämäğät belän ber böten bulğan häm demokratik qımmätlärne qabul itkän däwlätlär bularaq bar buluınıñ  däwam itterüen xuplağan şäkildä qısqaça yomğaq yasıy alabız.

Törkiyä bu säyäsäte belän töbäk illäreneñ möhim ber urtaq wazğiyätenä kilgän.

Törekçä söyläşkän illär arasında xezmättäşlekneñ artırılu maqsatı belän 1992nçı yıldan birle bu waqıtqa qadär Törkiyäneñ citäkçelegendä alıp barılğan “Törek telendä söyläşkän illärneñ  däwlät başlıqları yuğarı däräcäle oçraşuı”nıñ iñ ähämiyätle näticälärennän berse, Törkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan häm Qırğızstannıñ qatnaşuı belän 2009nçı yılda qorılğan Törki kiñäşmä şurası (törki telendä söyläşkän illärneñ xezmättäşlege şurası) buldı.

Törki dönyasında xezmättäşlekneñ instituśionalizaśiyada mohim ber rol başqarğan häm üzäge İstanbulda bulğan bu Şurağa Törekmänstan daimi tarafsız däwlät statusı säbäbe belän Üzbäkstan isä säyäsi säbäpläre belän äğza bularaq qatnaşmadı.

Törkiyäneñ töbäkkä köylängän däwlät diplomatiyäse êşçänlekläre mädäniyät, mäğarif, media häm qalqınu yärdämnäre östendä iğtibarnı tuplıy. Bu bağlanışta yasalğan berençe adımnardan berse Törek mädäniyät häm säñğätneñ, telneñ, tarixı mirasnıñ saqlanıp qaluwı, bu qımmätlärneñ dönyağa tanıtıluı häm yäş buınnarğa tapşıru mäqsatı buyınça 1993nçe yılda xalıqara törek mädäniyät oyışmasınıñ (TÜRKSOY) qorıluı buldı.

Törkiyä, Azärbaycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Törekmänstan belän bergä Tönyaq Kipr Törek Cömhüriyäte, Rusiyä Federaśiyäsenä bäyle Gagauz üzidaräle cömhüriyäte dä küzätep baruçı il sıfatı belän TÜRKSOYğa äğza buldı.

Bu wazğiyät TÜRKSOYnı Törki telendä söyläşkän il häm cämäğätlär belän bäyle iñ sıydırışlı oyışma  wazğiyätenä kiterä.

Ağza häm küzätep baruçı  äğza illäreneñ Mädäniyät-Turizm ministrlıqlarınıñ öleş kertüläre belän êşçänleklärne alıp barğan TÜRKSOY küp taraflı xezmättäşlek häm ike yaqlı däwlät diplomatiya bağlanışında ürnäk ber oyışma bulıp tora.

Töbäk belän bayle êlemtälärendä belem birü êşçänleklärendä maxsus ähämiyät birgän Törkiyä 1992nçe yılda başlatılğan “Böyek uquçı proyektı” belän  Törki cömhüriyätlärennän yözlärçä uquçını qunaq bularaq qabul itte. Xäzerge köndä “Törkiyä stipendiyäläre” iseme astında tağın da kiñ ber stipendiya programması Çit ildäge töreklär häm Tuğandaş cämğiyätläre räislege tarafınnan alıp barıla.

Bu programma êçendä urın alğan “Törki teldä söyläşkän illärneñ stipendiya programması” qısasında här yıl unnarça yaña uquçı Törkiyädäge universitetlarğa qabul itelä. Ayıruça, Törekçäneñ taratu yünäleşendä alıp barılğan êşçänleklär belän Törkiyäneñ mohim däwlät diplomatiyäse aradaşçılarınnan berse wazğiyätenä kilgän Yunus Ämrä institunıñ Urta Aziyadağı barı tik ber üzäge Astanada êşçänlek alıp bara. Törkiyä Milli Mäğarif ministrlığına bäyle bularaq, Qırğızstan häm Törekmänstanda dürtär, Qazaqstan häm Üzbäkstanda isä berär belem birü oyışması bar.

Qırğızstan-Törkiyä Manas universitetı 1997-1998 nçe  uqu-öyrätü yıllarınnan bu waqıtqa qadär  Bişkäktä êşçänlek alıp bara.Universitetqa öç töp çığanaqtan uquçı qabul itelä.

Bu çığanaqlar- Qırğızstan, Törkiyä, Törki cömhüriyätläre belän Tuğandaş cämäğätläre belän bergä başqa illär dä bar.

Bu universitet êçendä 400 ga yaqın törek uçuçısı bar.  Qırğızstan isä tuplam bu uquçılar êçendä  84% öleşen täşkil itä.

2014-2015 nçe yıllarnıñ mäğlümatlarına kürä, Közge semestrdan başlap  9 fakul’tet,4 yuğarı uqu yortı, 1 belgeçlek yuğarı uqu yortında 4 891 universitet häm tämamlanmağan yuğarı belem programması, 2 institutta isä 243  aspirantura häm doktorantura programmasında uquın däwam itkän uquçılar bar.

Universitet -Törkiyä häm Qırğızstandağı däwlät universitetları belän ber uq statusta torğan  üzidaräle universitet bulıp tora .

Universitetta uqu-öyratu programması tüläwsez bulıp uquçılarğa “Kerü kvotası stipendiyäse”, “Akademik uñışı stipendiyäse”, “Yärdäm stipendiyäse” häm “Milli sportçı stipendiyäse” birelä.

Uqu-öyrätu programmasında  Törek häm Qırğızça tele qullanıla.

Törki dönyasınıñ berençe urtaq däwlät universitetı bulğan Ahmät Yäsäwi universitetı- uqu-öyrätü häm tikşerenü êşçänlekläre programmaları Qazaqstanda urnaşu cirendä alıp barıla.

Universitetnıñ Törkistan Yıraqtan belem birü fakul’tetı “Törek telendä belem birü programmaları” (TÜRTEP), “Qazaq telendä belem birü programmaları” (KAZTEP) häm “Rus telendä belem birü programmaları” (RUSDEP) monıñ belän bäyle fakultetlarnıñ programmaları belän Êzlekle bularaq häm  dekanatlar belän xezmättäşlek êçendä alıp barıla. “İnternet aşa belem birü” programmaları, 2002nçe yıldan  başlap bu waqıtqa qadär  universitetnıñ êçke tözeleşendä uñışlı köylänä.

Universitetnıñ öyrätü tele törekçä häm qazaqça. Bu tellär belän ber rättän inglizçä häm rusça telläre dä öyrätelä.

880 akademik personalı bulğan universitetta Ekonomiya, Tarix häm Belem Birü, Tyurkologiya häm çit tellär filologiyäse, Xoquq, mediśina, Fän, sport häm sänğät, informatika häm injenerlıq fakultetları bar.

Törkiyäneñ Törkistanğa- Urta Aziyağa köylängän däwlät diplomatiyäse êşçänlekläre barı tik bu başçaları belän çikle tügel.

TRTnıñ, TİKAnıñ, Massa küläm mäğlümat çaraları ğomum mödirlegeneñ bik ciddi êşçänlekläre bar. Bu êşçänleklärne dä kiläse tapşırularda analiz itäçäkbez.

 

                                                          

 



Bäyläneşle xäbärlär