Qazaqstannıñ latin alfavitına küçü barışı

Törkiyä häm Awraziya 40

Qazaqstannıñ latin alfavitına küçü barışı

 

     Qazaqstanda latin älifbasına küçü belän bäyle êşçänleklär däwam itä. Bu barışta nindi alfavit äzerlänüe Awraziyada häm törki dön’yada zur qızıqsınu belän kötelä. Alfavitlar xalıqara mönäsäbätlär tarmağında da zur ähämiyätkä iyä. Çönki älifbalar dönyada ber cämğiyät’neň urının bilgeläwdä möhim rol’ uynıy. Nigezdä törki tellärdä yazu öçen şaqtıy alfavit qullanırğa bula.Texnik cähättän çığıp qarağanda teldäge awazlarnı alfavitlarnıň küpme däräcädä çağıldıruı bik möhim. 

     Qazaqstan däwlät başlığı Nursoltan Nazarbayev latin älifbasına küçü turındağı iň tögäl belderüne 2012 nçe yılda dönya kürgän 2050 nçe yıl strategiya dokumentında citkerde. Älege alfavitqa 2025 nçe yılda tulısınça küçep betü maqsat itep quyıla. 2018 nçe yılda uqıtu-öyrätü tarmağında latin alfavitına küçügä kereşep bu barışnı 2025 nçe yılda tögälläw planlaştırıla. Alfavit üzgäreşe öçen 600 million tängä, yäğ’ni 1 million 800 meň dollar bülep birelgän.

     Törki tellär öçen latin alfavitı qullanu yaňa waqiğa tügel.”Codex Cumanicus“(Kuman kitabı) 14 nçe ğasır başında kıpçaq dialektında latin älifbası belän yazılğan. Törkiyä Cömhüriyäte 1928 nçe yılda adaptaŝiyälängän latin alfavitına küçte. Sovetlar Berlege tarqalğannan soň 1991 nçe yılda Azärbaycan häm Törekmänstan,2001 nçe yılda Üzbäkstan da latin älifbasına küçte.

 

     Yaqın tarixqa küz salğanda 1926 nçı yılda Baqı qorıltayında qabul itelgän qararlar belän törki dönyada zur tizlek belän tormışqa aşırılğan latin älifbasına küçü barışı törki dönyada tel häm alfavit berlege öleşçä küzätelgän ara däwer buldı.Törkiyädä 1928 nçe yılda tormışqa aşqan alfavit üzgäreşeneň töp maqsatlarınnan berse – bu barıştan çittä qalmaw qayğısı.Latin alfavitınıň böten törki xalıqlar öçen urtaq älifba bularaq räsmiläşüennän beraz waqıt uzğaç Sovetlar Berlegendä moňa qanäğät’sezlek tä belderelde. Sovetlar Berlege üzäk başqarma komitetı 1935 nçe yılda iyün’ ayında latin alvafitına küçüneň zur xata buluın häm  monnan Yaňa alfavit komitetınıň cawaplı buluın belderde. Bu bolay da qısqa waqıt däwam itkän törki dönyanıň latin alfavitı berlege däweren azağına yaqınlaştırdı. Suğış yıllarında ğamälgä kertelgän här törki cämğiyät’ öçen fonetik imlağa nigezlängän 18 törle kiril alfavitı da monıň axırı buldı.

 

     Qazaqstanda mäs’älä belän bäyle lingvistlar äzerlägän alfavit parlamentqa täq’dim itelde. Qazaq alfavitı êlek 42 xäreftän tora ide. Parlamentqa täq’dim itelgän älifbada 25 xäref bar. Fäqät’ qazaq telendäge 8 awaznı belderü öçen ike xäref qullanıldı. Ömär Halisdämir isemendäge universitet tikşerenüçe Turgay Düğän fikerençä ike xäref qullanu xäref sanın kimetü öçen täêsirle çara bulu belän bergä qazaqça uqu häm yazunı qıyınlaştırırğa mömkin. Alfavit äzerlägändä ber awazğa ber xäref prinŝibı yanında başqa törki xalıqlarğa yaqınayu da möhim prinŝip bulıp tora. Monıň öçen Törkiyädäge häm Azärbaycandağı awazlar belän ber ük bulğan qazaqça awazlar öçen bu alfavitlardağı xäreflärne qabul itärgä mömkin.

     Älbättä bu barışnıň säyäsi yaqları da bar. Rusiya rusça söyläşüçe töbäklärgä zur qızıqsınu kürsätä. Rusiya tabiği bularaq Qazaqstannıň kiril alfavitınnan waz kiçüen telämäyäçäk. Monı totqarlaw öçen adımnar yasawı da ixtimal. Rusiya qazaq xalqınıň bu telägenä aňlayış kürsäter dip ışanabız.

     Latin alfavitına küçü Qazaqstan öçen säyäsi  mäs’älä dä. Yuğisä Qazaqstan mäňgegä Sovetlar Belege belän iskä alınsınmı? Yäisä üze dä ber öleşe bulğan törki dönya häm könbatış cämğiyäte belän xäräkät itsenme? Törkiyä, Azärbaycan, Törekmänstan törle latin alfavitlarına küçte.  Qırğızstannıň da bu yünäleştä plannarı bar. Törki dönyanıň başqa töbäkläre latin alfavitına küçkändä Qazaqstannıň törki dönyanıň zur öleşennän ayırım qaluı älbättä mömkin tügel.

 

     Qazaqstannıň latin alfavitına küçüe ilneň ruxıy häm mädäni üseşendä tarixi borılış noqtası. Tarixi ütkäne, mädäniyatı häm cirläre belän bergä tel härwaqıt ber millät,däwlätneň töp berläşem prinŝibı. Bu yünäleştä Qazaqstannıň bäysezlegen iğ’lan itkän berençe könnän başlap ilbaşı Nazarbayevnıň qazaq teleneň kamilläşüenä zur ähämiyät birüen küräbez.

     Qazaqstan alfavit üzgäreşe belän bergä Könbatış mädäniyatına tağın da yaqınayaçaq. Bu üzgareş latin alfavitına küçkän başqa törki cömhüriyätlär belän Qazaqstannıň mädani häm ğil’mi mönäsäbätlärenä dä uňay yoğıntı yasayaçaq. Qazaqstannıň törki dönya aqsaqalı Nursoltan Nazarbayev citäkçelegendä latin alfavitına küçüe Qazaqstannıň dönyanıň alğa kitkän illäre arasına urının nığıtu maqsatı häm törki dönyada mädäni bergälek maqsatı yünäleşendä yasağan adımnarınnan berse itep bäyälänä.

 



Bäyläneşle xäbärlär