Utopiyadan Distopiyağa

Kön tärtibe 46

Utopiyadan Distopiyağa

Utopiya añ-fikeren berençe tapqır urta mäktäptä uqığanda öyrändem. Şunduq Platonnıñ “Däwlät”, Bakonnıñ “Yaña Atlantis”ın, Morenıñ “Utopiyası”n, Campanellanıñ “Qoyaş ile” kitapların taptım. Ğailädäge olı keşelär yäşemä turı kilmäwen äytsä dä, bu miña kire reaksiya yasadı. Xätta Aldoux Huxleynıñ “Batır yaña dönya” kitabın da qaçıp uqıdım.

Atatörek isemendäge universitetnıň xalıqara mönasäbätlär bülege fänni xezmätkäre doktor Cämil Doğaç İpäkneň mäs’älä belän bäyle aňlatmasın täq’dim itäbez.

Hiçşiksez, ölkännär xaqlı ide. Mondıy temalar zurlar öçen.

Kitap yaratu köçe bik qatı ide, şuña kürä liśey yıllarında qabat qulıma kitap aldım häm bu tapqır miña kürä buluın anladım.

Waqıt belän fänni fantastikağa küçtem. Soñğı itep Distopiyanı uqıdım.

Könbatış utopiyasendä salqın, qurqıtuçı häm qaranğı dönya bezne kötä. Distopiyağa kürä citeşter-qullanu mönäsäbäte, kapital berekmäse ısullarınıñ kübäyüe, texnologik täraqqıyät’lär häm keşe êgosı kiläçäktä dönyanıñ bulmawın kürsätä.

Fänni fantastikanıñ kul’t isemnäre bulğan Aldous Huxleydan alıp Djordj Orvelğa qadär barısınıñ da distopiya häm utopiyalarında karañğı dönya bar. Bu utopiyağa kürä çittän härwaqıt höcüm bar. höcüm bulmağan waqıtlarda da hiçşiksez höcümgä äzerlek bar. Monı buldırmas öçen üz dönyalarında kontrol’ urnaştıru häm üz tigezleklärne qoru zarur.

Don Kixottan alıp Robinzon Kruzoğa qadär barısı da üz şäxsi xaqimiyätläre bulğan dönya qorırğa teli.

 

Mäsälän, Robinzon Kruzo üze töziyäçäk dönya xıyalı belän yäşi. Bu yağı belän qorırğa telägän utopiya totalitardır, qalğan utopiyalar kebek ük. Utrawnı saylawı da ber yaqtan xaqimiyätne nığıtır öçen çittän kiläçäk qurqınıçlarğa qarşı kürelgän çaradır.

Könçığışnıñ utopiyase isä könbatışnıqınıñ kireseder. Könbatıştağı qaharmannar çittä yäşi alğanda könçığıştağı şäxeslär kiresençä üzläre êçendä bikle. Alar üztänqit’ yasap, kön kürä. Könbatış isä xatanı härwaqıt çittä êzli. Şunıñ öçen cinayät’, çitläşterü, rasaçılıq, naśizm, faşizm häm kommunizm kebek keşene bernärsägä dä sanamawçı töşençälärneñ barısı da könbatışta tuğan.

Qısqası, könbatış utopiyase häm distopiyase nigezendä “xaqimiyät’” häm “möstäqillek” impul’sı bar.

Islamda bu wäxşi töşençä yuq. Farabi, İbn Baççe, İbn Raşd, xätta İbn Näfistä ictimaği ölgelär öleşçä bulsa da, bolar yänä şäxesneñ üz üzen idarä itüe, näfesenä xaqim buluın añlata. İbn Baççeda bu bik açıq kürenä. Ibn Arabi häm Sadretdin Konevi da bu täraqqıyät’kä ikençe yünäleş birep, İslam fälsäfäseneñ töp taşları buldılar.

Bu çağıştıru ni öçen kiräk buldı soñ? Könbatış dönyasına küz salğanda härwaqıt bar bulu qurquı häm möstäqillek impul’sı belän dönyada qan qoyuın küräbez. Çiktän tış qazanış häm möstäqillek teläge qabat könbatışnıñ köç üzäklären êşkä kereşterä. Awrupanıñ tönyağı belän Balkan soñğı 2 yılda qoral häm xärbi kiräk-yaraq deposına äylände diyärlek.

AQŞ dönyanın här urınına zur xärbi köymälären, oçqıçların h.b. cibärä. Xäzerge waqıtta Yaponiyadan alıp Tönyaq Awrupağa qadär bar dönya darı miçkäsenä äylände. Häm kübese Törkiyäneñ dustı häm berlektäşe bulğan bu illär 60 yıl êlek cimerüçe suğıştan çıqmağan kebek bu täraqqıyätlärgä qayçaq tawış-tınsız qala, qaywaqıt üz-üzen yäm’sezli. Bu barı tik ul duslar ğına tügel, ä bar dönyağa zıyan salaçaq.

Yaqın Könçığışqa küz salığız. Balfor deklaraśiyasennän birle monda qan qoyıla. Yaqın könçığış dönyada äz urınnı alıp tora, läkin 100 yıl buyı könbatışlılarnıñ xisaplaşu urınına äylände sıman.

Farsı qultığına küz saliq. Monda hӓr kön yaňa sӓyӓsi kiyerenkelek çığarırğa tırışalar. Bu kiyerenkeleklӓrdӓ iň küp zıyannı bez kürӓbez. Çınında Farsı qultığında ğına tügel, ӓ dönyanıň hӓr cirendӓ kiyerenkelek, küz yӓşe hӓm qan bar ikӓn, bez möselmannarnıň künelen sıqrata. Çönki bez Amerikan kovboyınnan alıp alman êşxanӓ êşçesenӓ qadӓr, yapon balıqçıdan çüldӓ döyӓ kötüçegӓ qadӓr, qısqası dönyadağı barlıq keşelӓrneň Adӓm pӓyğambӓr hӓm Hawa anabızdan kilüenӓ hӓm qardӓş buluıbızğa uşanabız.

Bez distopiyağa ışanuçılar belӓn bergӓ alarnıň ilham çığanağı bulğan könbatışnı qardӓş buluıbızğa ışandırırğa tiyeş. Bez könçığışlılar ayıruça da İslam mӓdӓniyӓte hӓm ӓxlaqı belӓn üskӓn keşelӓr ӓgӓr dӓ bu möstӓqillek hӓm köç telӓge öçen dönyanı ut yalqınına ӓylӓnderüçelӓrne tuqtatmasaq, dönyada qabat qan qoyılır.

Bezneň barlıq könbatış dönyasınıň sӓyӓsi êlitalarınnan üteneçebez bar: êçebezdӓge naçar xis-toyğılarnıň tağın da üsep, bezgӓ hӓm bar dönyağa taraluına kirtӓ quyarğa kirӓk. Yuğisӓ bez genӓ tügel, kilӓse nӓsellӓrne dӓ qaraňğı dönya kötӓçӓk. Bu dönya qıyamӓtkӓ qadӓr keşelӓrgӓ citӓrlek.



Bäyläneşle xäbärlär