• Video galereyası

İrandağı soñğı wazğiyät'

Kön tärtibe 01

İrandağı soñğı wazğiyät'

İranda fӓqir’lek hӓm êşsezlekne protest itep Mӓşӓdtӓ başlanğan çaralar Nişabur, Şahrud, Kirmanşah, Kum, Rӓşt, Yӓzd, Kazvin, Zahidan, Ahvaz hӓm qalğan şӓhӓrlӓrgӓ cӓyelgӓn. Cıyınnarda başta xökümӓt tӓnqitlӓngӓn, soňınnan Hamaney belӓň bergӓ sӓyӓsi avtoritetlar hӓm rejim da maqsat itep alınğan. Şiğıylӓr küp yӓşӓgӓn Kum şӓhӓrendӓ “Hamaney betsen, Hizbullah yuqqa çıqsın” şiğar’lӓre ӓytelgӓn. Protest çaraları hӓm barlıqqa kilgӓn waqiğalarda yözlӓrçӓ keşe qulğa alınğan, şaqtıy keşeneň ğomere özelgӓnç

Hiçşiksez, töp soraw: İranda monnan soň nӓrsӓ bulaçaq? Cıyınnar cӓyelep, dӓwam itӓçӓkme yuğisӓ azağınamı yaqınlaşaçaq?

Ğomümӓn alğanda İrannıň êçke tigezleklӓrenӓ küz salğanda ike möhim mӓs’ӓlӓ buluın kürӓbez. Naçarayuçı iqtisad hӓm êçke sӓyӓsi bӓxӓslӓr.

Ruxani xökümӓte belӓn Hamaney arasında dӓwam itüçe körӓş soňğı saylawdan soň tağın da arttı. Ruxanineň tirӓ-yağın hӓm İran inqilap saqçıları armiyasen qanunsızlıq belӓn ğayeplӓwlӓr İran xalqınıň dӓwlӓtenӓ bulğan ışanıçına möhim ülçӓmdӓ zıyan saldı. İranğa qarşı qullanılğan êmbargolar hӓm naçar citӓkçelek qanunsızlıqlar belӓn berlӓşkӓç İran iqtisadın da tübӓnӓyügӓ êtӓrde. Barlıq neft’ hӓm tabiği gaz çığanaqlarına qaramastan Milli tabış 500 milliard dollardan 350 milliard dollarğa töşte. İldӓ citdi inflyaŝiya hӓm êşsezlek probleması bar, asqorıma citӓrsez, hawa kerlelege hӓm qorılıq ta östӓlde. Tışqı sӓyasӓttӓ isӓ êkspansionist sӓyӓsӓt alıp barıla, Livan, Yӓmӓn, Süriyӓ hӓm Ğiraqta zur iqtisadi bӓyӓlӓre bulsa da, möhim qazanışlarğa ireşelde. Lӓkin bu geo-politik qazanışlar xalıqnı qızıqsındırmıy kebek.

İrandağı cıyınnarda iğtibarnı cӓlep itüçe xosuslardan berse etnik motivaŝiyale çaralar buldı. Ahwaz töbӓgendӓge ğarӓplӓr, İrannıň könçığışındağı bӓluçlar, İrannıň könbatışındağı kördlӓr hӓm İrandağı törekmӓn töbӓklӓrendӓ ütkӓrelgӓn cıyınnarda qayber törkemnӓrneň hӓm protestçılarnıň, İran rejimına qarşı çığularnıň sӓbӓplӓre êtnik nigezle separatizm buluı kürenӓ.

İrandağı çaralarnıň nigezendӓ êçke sӓyӓsӓttӓge problemalar hӓm xalıqnıň tınıçsızlığı bulsa da, cıyınnarnıň xalıqara ülçӓme dӓ bar. İran dӓwlӓt organnarı protestlarda üterelgӓn keşelӓrne üterüçelӓrneň çit il agentları buluın dӓğwa itte. AQŞ ilbaşı Trampnıň Twitterda yasağan İrandağı protestlarnı xuplawçı açıqlawları da dӓwlӓtneň tıştan qatışu dӓğwaların nığıta. İzrail premyer-ministrı Binyamin Netanyaxu da İrandağı protestlarnı xupladı.

Şul rӓweşle Törkiyӓneň tışqı êşlӓr ministrlığı yasağan açıqlawda dus hӓm qardӓş İrannıň ictimaği xozur hӓm totrıqlılıqnıň saqlanıluına zur ӓhӓmiyӓt birüen belderde. Açıqlawda: “Bu bӓylӓneştӓ ilbaşı Xӓsӓn Ruxanineň xalıqnıň tınıç yullı çara oyıştırırğa xoquqınıň buluı, lӓkin qanunnarnı bozmawı hӓm dӓwlӓt malına zıyan salmawı zarurlığın açıqlawı iğtibarğa alınıp, qırıslıqtan taypılu hӓm provokaŝiyalarğa birelmӓw kirӓklegenӓ ışanabız. Qısqa waqıtta ildӓ tınıçlıqnıň urnaştırıluın hӓm aqıllı fiker yörtep, waqiğalarnıň üsmӓwenӓ kirtӓ quyıluın, tӓraqqıyӓt’lӓrne üsterüçe süzlӓr hӓm tışqı qatışulardan taypılunı telibez,” – dip ӓytelde.

Donal’d Trampnıň Farsı qultığı sӓfӓrennӓn soň ayıruça İranğa qarşı qorırğa tırışqan Soğud Ğarӓbstanı, Berlӓşkӓn Ğarӓp Ӓmerleklӓre, Misır, Baxreyn hӓm İzrail urtaq frontınıň İrandağı cıyınnarnı iğtibar belӓn küzӓtep baruı kürenӓ.

Şul rӓweşle İran dӓwlӓte dӓ yıllar buyı ildӓge şaqtıy problemanıň sӓbӓbe bularaq tıştan qatışularnı kürsӓtӓ. İran dӓwlӓt başlığınıň berençe urınbasarı İsxak Cihangiri atna azağında yasağan çığışında: “İqtisadi mӓs’ӓlӓlӓr qalğan mӓs’ӓlӓlӓrgӓ sӓbӓpçe bulğan. Artta törle sŝenariylar bar,” – dide. Xӓsӓn Ruxani xökümӓteneň rӓsmi media organı bulğan “İran gazetı” da berençe bitenӓ urnaştırğan ber mӓqalӓdӓ “Qayberlӓre xalıqnı maqsatlarına ireşü öçen uyınçıq itep kürӓ,” – dide.

Ayӓtullah Hamaney isӓ bu bӓylӓneştӓ: “Doşmanlarıbız ilne butar öçen aqça, qoral hӓm agent qullana,” – diyep, soňğı noqtanı quydı.

İrandağı iqtisadi problemalar arqasında bolay da keçkenӓ protestlar oyıştırıla ide. Barlıq tabiği çığanaqlarına qaramastan xalqı könnӓn-kön fӓqir’lӓşüçe İran bar qarşıbızda. Ayıruça soňğı waqıtta küzӓtelgӓn hӓm rejimğa bӓylӓneşe bulğan qayber kapital xucalarına xas finans şirkӓtlӓreneň bankrot buluı hӓm millionnarça keşeneň êşsez qaluı cıyınnarnı üsterep cibӓrde.

Ayıruça cıyınnarda “Aqçalarığıznı Süriyӓ, Ğazzӓ hӓm Livanda sarıf itmӓgez”, “Xalıq telӓner wazğiyӓtkӓ töşte”, “Süriyӓgӓ tügel, bezneň xӓlebezgӓ qara”, “Ğazzӓ, Livan tügel, İranğa canım fida”, “Hizbullah betsen” kebek şiğar’lӓr protestçılarnıň İran dӓwlӓteneň Yaqın Könçığıştağı êkspansionist sӓyӓsӓtennӓn tınıçsız buluın kürsӓtӓ. İran ber yaqtan iqtisadi qıyınlıqlar belӓn körӓşkӓndӓ ikençe yaqtan Yaqın Könçığışta êkspansionist sӓyӓsӓtlӓr alıp bara ide. İranda bu sӓyӓsӓtennӓn tınıçsız bulğan ber töbӓkneň barlığı belenӓ ide. İran Süriyӓdӓ suğışuçılarğa birgӓn aqça üz ilendӓ yӓşӓwçe şaqtıy watandaşnıň xezmӓt xaqınnan küp.

Ayıruça “İslam cömhüriyӓten telӓmibez”, “Totrıqlılıq, irek, İran Cömhüriyӓte” kebek şiğar’lӓr protestçılarnıň İrandağı basım yasawçı rejimınnan da tınıçsız buluın kürsӓtӓ. Cıyınnarda İrannıň bӓrep töşerelgӓn liderı Riza Şah Pehlevigӓ doğa uqu bu mӓgnӓdӓ ironik. Global’ êlemtӓ hӓm transport mömkinleklӓre belӓn qalğan illӓrne küzӓtüçe İran xalqı ayıruça Törkiyӓ kebek möselman illӓre belӓn üz tormış rӓweşlӓren hӓm standartların çağıştıra ala.

İrandağı protest çaraların barlıqqa kitergӓn şaqtıy faktör bar. Ber yaqta irek hӓm iqtisadi mullıq êzlӓnüe, ikençe yaqta isӓ İrannı maqsat itep quyğan illӓrneň xaos êzlӓnüe. Törkiyӓneň İrandağı tӓraqqıyӓt’lӓrgӓ totışı isӓ hӓr ike çınbarlıqnı da kürüçe tigezlektӓ şӓkellӓngӓn.



Bäyläneşle xäbärlär