• Video galereyası

Süriyä öçen täq’dim itelgän  Töp Qanun prinśipları

Global’ perspektiva 15

Süriyä öçen täq’dim itelgän  Töp Qanun prinśipları

Global' perspektiva 15

 

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

 

Suğışlarnıñ tuqtamaw säbäplärennän berse  -suğış betkännän soñ bu mäs’älädä kileşü täêmin itä almaw. Suğıştan soñğı wäzğiyät’kä tağın da kübräk yünälü suğışlarnı beterüçe möhim yullarnıñ berse.

Bu könnärdä mediada Rusiyäneñ Süriyä öçen Töp Qanun proyektı äzerläwe ,bu proyektnıñ amerikalılar belän söyläşelüe turında xäbärlär urın ala. Süriyäneñ kiläçägen tıştan kürengändä ber-bersenä qarşı bulğan bu ike köçneñ  bilgeläwe töbäk illäre häm keşeläre faydasına bulmayaçaq. Global’ aktyerlarnıñ mänfäğät’läre nigezendä ,üzlärenä tağın da kübräk qatışu xoquqı birä alaçaq Töp Qanun belän töbäktä totrıqlılıq urnaşırmı? Bu säbäple töbäk illäreneñ ,töşençä oyışmalarınıñ ,intellektuallarnıñ suğış xätle annan sonğı wäzğiyät’ne dä citdi räweştä kön tärtibenä kertüläre kiräk.

”Global’ perspektiva” tapşıruınıñ bügenge çığarılışında Änkara Yıdırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul’tetı dekanı professor doktor Kudrät Bülbülneñ Süriyä öçen täq’dim itelgän Töp Qanun prinśipları turında añlatmasın täq’dim itäbez.

 

Cämğiyät’ tarixınnan,mädäniyatınnan ,inanularınnan, qıymmätlärennän bäysez räweştä äzerlängän Töp Qanunnıñ ul cämğiyät’kä xozur, tınıçlıq alıp kilüe mömkin tügel.Ul problemalarnı çişä almıy. Bu perspektivadan çığıp qarağanda Süriyä öçen täq’dim itelgän Töp Qanun prinśipları oxşaş cämğiyät’lär öçen dä ğamäldä bula ala torğan priñsiplar. Alar tübändägelär:

1)İdarä itelä ala torğan il proyektı yäisä küpçelek xakimiyät täêmin itä torğan Töp Qanun: Yaqın Könçığıştağı rejimnarğa küz salğanda bu rejimnarnıñ iñ zur problemasınıñ millätennän köç almawın küräbez. Üz millätenä, üz xalqına tayanmağan,annan köç almağan rejimnar yäşäwlären däwam itterü öçen üz xalıqlarına qarşı êçtä tağın da kübräk xärbilärgä häm poliśiyägä, çittä isä tağın da kübräk global’ köçlärgä moxtac.

Bu säbäple Töp Qanun xalqınnan köç alğan häm bu qısada küpçelek xakimiyätne täêmin itkän Töp Qanun bulırğa tiyeş. Cämğiyät’ küpçelek iradäsen yuqqa çığarmağan Töp qanun belän genä däwläten häm oyışmaların saqlap qala ala. Ber il barı tik bu räweşle ilendä häm çittä köçle bula ala.

2)Almaşa aluı öçen xakimiyät waqıtı çiklängän Töp Qanun: Yaqın Könçığış rejimnarın häm illären köçsez qılğan faktorlardan berse – xakimiyätlärneñ legal’ räweştä almaşa almawı.

Xakimiyätkä kilgän liderlar, patşalar ,ämirlärneñ ğomer buyı xakimiyäta qaluları. Bu wäzğiyät’  -mondıy illärdäge şaqtıy problemanıñ çığanağı. Älege wäzğiyät’tä xakimiyätlär berence çiratta cämğiyäwi legal’legen yuğalta. Rejimnar üz cämğiyät’lärennän köç almağanğa kürä tağın da kübräk çittän yärdäm, köç ala. İllärendä xakimiyätne üzgärtergä telägän oppoziśionerlar da bu wäzğiyät’ legal’ kürelmägängä kürä tağın da kübräk global’ köçlärneñ yaqlawına moxtac. Mondıy xällär barlıqqa kilmäsen,xakimiyät häm oppoziśiya barı tik üz cämğiyäte belän xisaplaşsın ,annan köç alsın öçen xakimiyät waqıtı çiklänergä tiyeş. İke däwer belän çklängän, iñ kübe 10 yıllıq xakimiyät Yaqın Könçığıştağı legal’lek, cämğiyäwi tınıçlıq, tışqı köçlärdän tügel, xalıqtan, millattän köç alu bik küp problemanı çişäçäk.

3)Törleleklär saqlanıp qalğan plyuralist Töp Qanun : Töp Qanun ildä küpçelekneñ xakimiyäten täêmin itkändä azçılıqtağı qaraşlar,inanular ,töşençälär motlaq räweştä saqlanıp qalğan Töp Qanun bulırğa tiyeş. Töp xoquq häm xörriyätlär azçılıq-küpçelek mäs’äläse bula almıy.

4)Unitar däwlätkä nigezlängän Töp Qanun: Üzidaräle struktura Süriyägä totrıqlılıq alıp kilmäyäçäk. Ğıyraq häm İspaniya bu wäzğiyät’neñ konkret ürnäge. Üzidaräle töbäklärgä bülengän Süriyädä ber yaqtan bu töbäklär tağın da kübräk üzidarä öçen tırışaçaq,ikençe yaqtan tışqı köçlär bu säbäple daimi räweştä ul ildäge problemalarğa qatışaçaq. Üzidärale struktura il êçendäge törle qatlawlar arasında ışanıçsızlıqnı da arttırğanğa kürä êçke tınıçlıq häm iminlekkä öleş kertmäyäçäk. Ägär suğışnı tuqtata ala ikän üzidärale sistema älbättä yaxşı. Ämma daimi solıx täêmin itü törleleklär saqlanıp qalğan,töp xoquq häm xörriyätlär garantiya astına alınğan ,cirle citäkçeleklär nıq, köçle bulğan unitar struktura belän tağın da kübräk mömkin.

4)Wäkillektä ğadälät, idarädä totrıqlılıq, başqaruda ilbaşı Töp Qanunı: Töp Qanun ber yaqtan cämğiyät’täge törle qaraşlarnıñ parlamentta çağılışın täêmin itkändä , şul uq waqıtta idarä itelä alğan il öçen citärlek däräcädä köçle xakimiyätne dä mömkin qılırğa tiyeş. Süriyädä ilbaşı yäisä parlamentariy sisteması bula ala. Parlamentariy sisteması bulsa ilbaşınıñ wäqalätläre simvolik buluı kiräk. Prem’yer-ministr häm ilbaşı ikese dä köçle bulğan sistemada il idarä itelä almaslıq xälgä kilergä mömkin. Bu wäzğiyät’tä çit aktyerlar yaqlarnı ber-bersenä qarşı qullana ala ,il citäkçeleklärenä tağın da kübräk qatışa ala.

5)İctimaği qıymmätlärgä ähämiyät birüçe Töp Qanun:.Yaqın Könçığışta iñ möhim ictimaği qıymmät –din. Din – däwlät mönäsäbätläreneñ bilgelänüendä ğamäldän bäysez bulğan töşençälär üzläre genä çişeleşkä iltmäskä mömkin.  Dönyawi könbatışlı illärneñ Berençe häm İkençe bötendönya suğışlarında keşelek öçen tudırğan problemaları ,dönyawi kürelä alaçaq Saddam häm Kaddafi citäkçelekläre belän şäriğät’ belän idarä itelüen däğ’wa itkän qayber Ğaräp illäreneñ diktatorlıqları ap-açıq. Bu mäs’älädä här ilneñ din-däwlät mönäsäbätlärenä üz tarixi täcribälärenä qarap qarar qabul itüe kiräk.  Yaqın Könçığış illäre cähätennän İslam tarixı häm Ğosmanlıda xörriyätçe häm plyuralist din-däwlät mönäsäbäte öçen bik küp täcribä bar.  Süriyä cähätennän yalğış bulğan närsä - dini qiymmätlärne kürmämeşkä salışqan, xätta dingä qarşı Töp Qanundır. Mondıy Töp Qanun belän däwlät ictimaği legal’legen häm abruyın yuğaltaçaq. Bu wäzğiyät’tä yänä millätennän,xalqınnan köç almağan citäkçelek bulaçaq ki, Yaqın Könçığış rejimnarı bügenge xälenä kire qaytqan bulır ide. 

Töp Qanun dinne añlatuda plyuralizmğa mömkinlek birergä tiyeş. İran häm Soğud Ğaräbstanında bulğanı kebek ber genä dini añlatuğa nigezlänmäwe zarur.

6)Kollektiv tügel, şäxeskä nigezlängän Töp Qanun:

Yaqın Könçığış törle dinnär,rasalar, mäzxäblär,ideologiyälär bik küp bulğan urın. Mondıy geografk kiñlektä Töp Qanunnıñ kollektivka nigezlänep äzerlänüe Bosniya Gerśegovina misalındağı kebek säyäsi sistemanı êşli almaslıq xälgä kiterer. Töp Qanunnı daimi kollektiv aşa äzerläw tormışnı tuñdıruçı, tuqtatuçı totış. Bu säbäplär arqasında Töp Qanun şäxeskä nigezlängän bulırğa tiyeş. Şäxeslär älbätta kollektivnıñ kiräkläre nigezendä êşçänlek başqara ala.

Ber genä suğış ta çiksez tügel. Suğış waqıtında küpme genä köçle bulsalar da suğıştan soñğı wäzğiyät’ka äzer bulmawçı aktyerlar yuğaltuğa duçar bulalar. Suğıştan soñ yalğış qorılaçaq Süriyä töbäktä totrıqsızlıqnı daimi xälgä kiterergä mömkin. Bu säbäple suğıştan soñ tınıçlıq, xozur ,totrıqlılıq täêmin itelgän  Süriyä häm töbäk öçen Töp Qanunnı da kertep xäzerdän ük küp yaqlı êşçänleklär başqarılırğa tiyeş. Yuğisä suğıştan soñ yänä global’ aktyerlar qazanır.

  

 

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı

                                                               

 



Bäyläneşle xäbärlär