Ayasofiya

Törkiyäneñ mädaniyät xäzinäläre 07

Ayasofiya

Bügen sezgä İstanbulnıñ simvollarınnan häm xäzerge könnärgä bezgä elektän nıq kilgän şähärdäge iñ borıñğı binalardan berse bulğan Ayasofiyanı tanıtaçaqbız.

Törkiyäneñ mädäniyät Xäzinalareneñ alda baruçılardan bersen İstanbul siluetenä öleş kertkän Ayasofiya oyıştırır.

Aysofiya dönyanıñ iñ mohim mädäniyät barlıqları arasında tora.

Moqatdäs urınnıñ änise bularaq belengän bu isketkeç Çirkäw  şähärneñ här cirennän, Galata häm diñgez tarafınnan da bik yıraqtan kürenä. Adımlap öskä kütärelgän yartı gömbäzlär häm üzäk gömbäze şähärne qoçaqlağan kebek tıyıla.Äni qoçağı kebek iminle bulıp tora.

Böyek Könstantin şähären Rimnı ürnäk alıp qorğan. Böten mäydannar, ippodrom, saray, ğibadätxanälär häm toraq alannarı Rimğa oxşağan ide.

Sarayanıň yanında häm ireşelüe ciňel bulğan zur ber çirkäw tözegänen häm bu çirkäwneň Ayasofiyanıň bügenge waqıttağı  cirendä urın alğanı belenä. Cirteträwlärneň näticäsendä bu çirkäw cimerelä. Justiniannıñ imperiyäse iske küreneşenä ireşer öçen bik tırışa.

Rim imperiyäseneň iň zur  diyärlek  çik buylarını qabat üzenä alıp idarä itä başlıy.

Bu uňdırışlılığınıň artınnan cimerelgän çirkäwneň urınına üz böyeklegen kiläse buwınnarğa qaldırır öçen Ayasofiyanı tözergä qarar bira.

532-537nçe yıllarda zur mömkinleklärne tämin itep  yaqınça 10 meňnän artıq eşçeneň eşläwe belän çirkäw xezmätkä açıla.

Çirkäwneň arxitekturası qadär kolonnarı, öst qattağı galereyalar, böten cirdä bulğan mozaikalar sänğät qımmäten arttıra . Bu mozaikalardan iň tanılğanı da Märyäm Ananıň qoçağında utırğan balası İsağa ike yaqtan da yaqınlaşqan  Büyük Konstantin qulında totqan İstanbul maketı belän şähärne, başqa yaqtan da bulğan Justinian Ayasofiya maketı belän çirkäwne täqdim itälär.

“Ayasofiya” süze İzge ğiylem mäğnäsenä turı kilä. Soňınnan şaqtıy şähärdä  tözelgän çirkäwlär oxşaş räeştä yasala. Törkiyädäge iň tanılğannardan berse Trabzon Ayasofiyası.

Justinian çirkäwne däwlät xezmätkärläre häm xalıqnıň qatnaşuwı belän häm bik söyeneçle räweştä xezmätkä aça.

Bik yaratılğan gömbäzneň astında Qudüs-Yerusalimdäge Söläyman ğibadätxanäsenä  bağışlap:  “Söläyman, sine uzıp kittem” ,-dip äytüe  söylänelä.

İslam ışanıçına kürä yasağannan soň qısqa waqıt eçendä cimerelgän gömbäzneň  qabat tözeleşe däwam itkändä Päyğambärneň 5 wäkile belän   cibärgän xatları belän dönya liderlarını İslamğa çağırğanı belenä.

Ayasofiyanıň gömbäzeneň cimerelüe belän möselmannarnıň häm  xristiyannarnıň bu çirkäwneň cimerelüenä borçılğannarın , Päyğambärneň İstanbulğa wäqile belän bergä ber büläk cibärgänen häm bu büläkneň tözeleşneñ çığımnarnıñ  qatışuwı belän Allahnıň röxsäte belän gömbäzneň qıyamätkä qadär ayaqta qalaçağın söylägänenä ışanıla.

Bu waqığanıñ çın bulıp bulmawı belenmiy ämma strukturada qayber mäsälälärne taşığan gömbäzneñ xäzerge waqıtqa  kilüenä Möselmannarnıñ kritik yärdämnäre bula.

Soltan 2nçe Bäyazit häm Yawuz Soltan Sälim çorında Ayasofiyağa östälgän manaralar häm arxitektor Mimar Sinannıñ yasağan östälgän teräklär binanıñ xäzerge waqıtqa kilüenä zur öleş kertte.

 

Fatih Soltan Mäxmätneñ İstanbulnı yawlap aluwı belän Ayasofiya mäçetkä äyländerelä.

Berençe namaz monda Fatih tarafınnan qıldırıla. Cömhüriyät çorına qadär mäçet bularaq qullanılğan Ayasofiya 19 yöz yılında Soltan Abdülmäcidneñ Fosatti tuğandaşlarına yasatqan tözäkländerü belän bu waqıtqa qadär kilä ala. Atatörekneñ boyırığı belän 1934tän başlap Vizantiya müzeyi bularaq xezmätkä açıla.

1958nçe yılda İstanbul tarixı töbäkläre belän bergä Unesco Mädäniyät miras isemlegenä alına. Xäzerge waqıtta da İstanbulğa kilgännärneñ motlaq räweştä şuşı tanılğan urınnarnı  kürmiyçä kire qaytırğa telämägännärneñ sanı  bik küp bulıp tora.

Ayasofiya üzäkle bazilika şäklinde ozın turıpoçmaq strukturasınıñ urtasında böyek ber gömbäze bulğan kürkämle ber çirkäw. Gömbäze şul qadär biyek häm kürkämle ki kürgännär xäyrän bulıp qalalar. Gömbäzdä häm diwarlarda urın alğan yaqtılıq eçne şul qadär yaqtırta ikän -tönnä qoyaş çıqqan kebek tıyıla. Çirkäw iñ zur cimerüen  1204nçe yılda 4 nçe Haçlı säfäre qısasında  Qudüs-Yerusalimne yawlap alırğa telägän Haçlılarnıñ fiker üzgärtep İstanbulnı yawlap aluwı belän yäşıy. Böten İstanbul häm Ayasofiya da basıp talana.  İmperator şähärdän qaçırğa duçar qala.

Ayasofiyada bik zur yämsezleklär, äxlaqsızlıqlar yäşäner. Bu mizgellärneñ täsire belän  İstanbulnıñ yawlap alu waqıtında şähär xalqı Latinnär tarafınnan qotqarulu urınına töreklär tarafınnan idarä itelüen  saylap ala.

Çirkäwneñ töp urınnıñ tönyaq-könbatışı kereşendä haqqında şaqtıy riwayät telgä alınğan Teläk Kolonnası bar. Bronza taqtalar urtasında urın alğan keşeneñ baş barmağınıñ kerä alatorğan kiñlektä tişekkä kilüçelär barmakların quyıp äyländergän kebek yasıylar, şuşı räweştä teläklärneñ üteläçäğenä ışanıla. Ayasofiyanı yasatqan İmperator Yustiniannıñ başı bik qatı awırtqanda bu kolonnağa başını terägändä awırtunıñ şul uq waqıtta yuqqa çıqqanın xalıq arasında söyläwe tarala.

Awırularnı däwalanğanına ışanıla. Tişekneñ eçendä yuweşlängän barmaqnıñ awıru bulğan urınnarğa sörtelgändä şifalı buluwına ışanıla.

Başqa riwayätkä kürä,  bu su Märyäm Ananıñ küz yäşläre. İslami riwayätenä kürä, Hızırnıñ teläk kolonnası belän mäçetne Qudüs-Yerusalim urınına Mäkkägä äyländerüen teläp ämma yasıy almağanına, eşneñ yartı yulda qalğanına ışanıla.

Ayasofiya yawlap alınğannan soñ Ğosmanlı mäçet arxitekturasını tirennän täsirlägän ide.  Arxitektor Mimar Sinan üzäk zur gömbäzneñ astında cämäğätneñ bötenese bergä ğibadät iterğä  mömkin bulaşaq kiñ alannı oyıştıru öçen Söläymäniyä häm Sälimiyädä Ayasofiyäne uzıp kitä alğan. Sälimiyä betkändä Ayasofiyädän yaqınça 1 meñ yıldan soñ mäsäläsez ber räweştä  üzäk gömbäzle kiñ ğibadät itü urınınıñ mäsäläse çişelgän bulğan. 

1500yıldan soñ bu waqıtqa qadär dönyanın iñ ähämiyätle ğibadät urınnarınnan berse bulğan Ayasofiya  yäşägän yözlärçä tarixı waqığalarnıñ täsirläre, kürsätelgän säñğät moğcizaları belän kilüçelärne kötep qala.



Bäyläneşle xäbärlär