“Qotadğu beleg” äsäreneñ avtorı Yosıf Xas Xacib Balasağuni

Tarixta êz qaldırğan törkilär 18

“Qotadğu beleg” äsäreneñ avtorı Yosıf Xas Xacib Balasağuni

Bügenge yazmabızda dönya mädäniyatı tarixında möhim urın alıp torğan, äsärläre belän keşelek dönyasınıñ bäxetle buluı öçen ğibrätle süzlär yazıp qaldırğan , törki telne kamilläşterü häm bayıtu öçen tiñsez xezmätlär başqarğan törki yazuçı Yosıf Xas Xacib Balasağuni turında süz alıp barabız. Älege şäxes nigezdä üzeneñ mäşhür “Qotadğu beleg” äsäre belän iskä alına. Ämma läkin anıñ dönyağa qaraşın, tormış fälsäfäsen häm keşelek dönyasına qarata fikerlären öyränmiçä torıp, äsären dä añlaw mömkin tügel. Şuña kürä bügenge yazmabızda Yosıf Xas Xacib Balasağuninıñ tormış yulı, töşençäläre häm äsärlärenä tuqtalabız.

Qızğanıç, ämma Yosıf Balasağuni turında küp mäğ'lümat yuq. 1018 nçe yılda tuğan dip isäplänä. Mähmüd Qaşğari kebek Törkestannıñ tanılğan ğailälarennän berse bulun äytergä mömkin. Çönki töşençäläre häm yazğan äsärläre bala çağınnan bik yaxşı belem aluın kürsätä. Ul waqıtlarda härkem mondıy mömkinlekkä iyä bulmıy. Beleme belän dä üzen isbatlağan ber keşe bulğanğa kürä tirä yağında anı bik xörmät itüläre añlaşıla.

Yosıf Xas Xacib Törkestannıñ Balasağun şähärendä dönyağa kilä. Älegä anıñ tulı biografiyäse äzerlänmägän . Tanılğan äsäre”Qotadğu beleg”tä dä üz isemen barı tik ber tapqır , äsärneñ soñğı bülegendä iskä ala. Törki teldän tış ğaräp häm farsı tellären dä bik yaxşı belä.

Yosıf Xas Xacib - İslam törki ädäbiyatınıñ berençe yazuçısı. Ul üz zamanınıñ ğıylemgä zur ähämiyät birgän olı ğalime,däwlät eşleklese, fiker iyäse häm böyek şağire. 1069-1070 nçe yıllarda könçığış Qaraxanlılar däwläteneñ xökümät üzäge Qaşğarda bula. Şağir Balasağunda yaza başlağan äsäre östendä 18 ay eşläp ,anı Qaşğarda tögälli häm 1070 nçe yılda Qaraxanlı xökemdarı Tabgaç Buğra Äbu Ali Hasan Bin Söläyman Arslanğa tapşıra. “Qotadğu beleg” - törki teldä yazılğan şedevr. Zıyalı xökemdar äsärne yuğarı bäyäli häm anı kiñäşçese itep bilgeli. Äsär 88 bülektän 6645 strofadan tora. Yosıf Xas Xacib törki ädäbiyattağı berençe säyäsätnamäne yaza. Törki ädäbiyattağı berençe şiğriyät räweşen dä ul qullana.

”Qotadğu beleg” äsäreneñ iseme xaqında törle fikerlär bar. Qayber tikşerenüçelärgä kürä , “bäxetle bulu beleme”, qayberläre fikerençä “bäxet birüçe belem”, yağni keşelärne ike dönyada da bäxetkä ireşterüçe belem mäğnäsenä turı kilüe äytelä. “Qotadğu beleg” äsärendä 4 töp töşençä –fiker urın ala:” 1)ädäp-insaf qağidäläre, etika;2) qot, bäxet;3) aqıl;4) belem. Härberse ber simvolnı çağıldıruçı şäxeslär arasındağı dialoglarda däwlät, säyäsät, cämğiyät, hönärlär, äxlaq kebek törle mäs’älälärdä qaraşlar citkerelä.

“Qotadğı beleg”neñ bügenge köndä 3 nösxäse bar. Berençese –Vena nösxäse. Bu nösxä 1439 nçı yılda Heratta tabıla. (uyğır yazunda). Başta Tokatqa, annan İstabulğa kiterelä , ğalim Hammer tarafınnan İstanbul kitap bazarınnan alınıp Vena milli kitapxanäsenä tapşırıla.

İkençese- Qahirä nösxäse.Ğaräp xärefläre belän yazılğan bu nösxäne 1896 nçı yıldqa Qahirä Hidivlik kitapxanäseneñ Germaniyadağı mödire doktor Morits taba.

Färganä nösxäse bularaq belengän öçençe nösxä dä ğaräp xärefläre belän yazılğan. Nösxä Zäki Välidi tarafınnan Törkestannıñ Färganä vilayäteneñ Nämängan qalasında tabıla. Yosıf Xas Xacib zıyalı häm fiker iyäse bulğanğa kürä üz çorı häm moxitendäge barlıq mäğlümatlarğa ireşergä tırışa. Ul watandaşı,tanılğan filosof Farabinıñ äsärlären uqıy häm anıñ fikerlären öyränügä zur ähamiyät birä.

Törki yazma tel üzençäleklären yaxşı belgän häm bu yünäleştä uyğırlarnıñ traditsiyäsen däwam ittergän şağir äsärendä elekke törki şağirlärdän ayırmalı bularaq şiğriyät räweşen qullanıp , kürşe ädäbiyatlarda qullanılğan şiğır räweşlären dä bik yaxşı belüen kürsätergä teli. Tanılğan şağir häm fiker iyäse Yosıf Xac Xacib Balasağuni 1077 nçe yılda Qaşğarda wafat bula häm anda cirlänä

Bügenge yazmabızda dönya mädäniyatı tarixında möhim urın alıp torğan, äsärläre belän keşelek dönyasınıñ bäxetle buluı öçen ğibrätle süzlär yazıp qaldırğan , törki telne kamilläşterü häm bayıtu öçen tiñsez xezmätlär başqarğan törki yazuçı Yosıf Xas Xacib Balasağuni turında süz alıp barabız. Älege şäxes nigezdä üzeneñ mäşhür “Qotadğu beleg” äsäre belän iskä alına. Ämma läkin anıñ dönyağa qaraşın, tormış fälsäfäsen häm keşelek dönyasına qarata fikerlären öyränmiçä torıp, äsären dä añlaw mömkin tügel. Şuña kürä bügenge yazmabızda Yosıf Xas Xacib Balasağuninıñ tormış yulı, töşençäläre häm äsärlärenä tuqtalabız.

Qızğanıç, ämma Yosıf Balasağuni turında küp mäğlümat yuq. 1018 nçe yılda tuğan dip isäplänä. Mähmüd Qaşğari kebek Törkestannıñ tanılğan ğailälarennän berse bulun äytergä mömkin. Çönki töşençäläre häm yazğan äsärläre bala çağınnan bik yaxşı belem aluın kürsätä. Ul waqıtlarda härkem mondıy mömkinlekkä iyä bulmıy. Beleme belän dä üzen isbatlağan ber keşe bulğanğa kürä tirä yağında anı bik xörmät itüläre añlaşıla.

Yosıf Xas Xacib Törkestannıñ Balasağun şähärendä dönyağa kilä. Älegä anıñ tulı biografiyäse äzerlänmägän . Tanılğan äsäre”Qotadğu beleg”tä dä üz isemen barı tik ber tapqır , äsärneñ soñğı bülegendä iskä ala. Törki teldän tış ğaräp häm farsı tellären dä bik yaxşı belä.

Yosıf Xas Xacib - İslam törki ädäbiyatınıñ berençe yazuçısı. Ul üz zamanınıñ ğıylemgä zur ähämiyät birgän olı ğalime,däwlät eşleklese, fiker iyäse häm böyek şağire. 1069-1070 nçe yıllarda könçığış Qaraxanlılar däwläteneñ xökümät üzäge Qaşğarda bula. Şağir Balasağunda yaza başlağan äsäre östendä 18 ay eşläp ,anı Qaşğarda tögälli häm 1070 nçe yılda Qaraxanlı xökemdarı Tabgaç Buğra Äbu Ali Hasan Bin Söläyman Arslanğa tapşıra. “Qotadğu beleg” - törki teldä yazılğan şedevr. Zıyalı xökemdar äsärne yuğarı bäyäli häm anı kiñäşçese itep bilgeli. Äsär 88 bülektän 6645 strofadan tora. Yosıf Xas Xacib törki ädäbiyattağı berençe säyäsätnamäne yaza. Törki ädäbiyattağı berençe şiğriyät räweşen dä ul qullana.

”Qotadğu beleg” äsäreneñ iseme xaqında törle fikerlär bar. Qayber tikşerenüçelärgä kürä , “bäxetle bulu beleme”, qayberläre fikerençä “bäxet birüçe belem”, yağni keşelärne ike dönyada da bäxetkä ireşterüçe belem mäğnäsenä turı kilüe äytelä. “Qotadğu beleg” äsärendä 4 töp töşençä –fiker urın ala:” 1)ädäp-insaf qağidäläre, etika;2) qot, bäxet;3) aqıl;4) belem. Härberse ber simvolnı çağıldıruçı şäxeslär arasındağı dialoglarda däwlät, säyäsät, cämğiyät, hönärlär, äxlaq kebek törle mäs’älälärdä qaraşlar citkerelä.

“Qotadğı beleg”neñ bügenge köndä 3 nösxäse bar. Berençese –Vena nösxäse. Bu nösxä 1439 nçı yılda Heratta tabıla. (uyğır yazunda). Başta Tokatqa, annan İstabulğa kiterelä , ğalim Hammer tarafınnan İstanbul kitap bazarınnan alınıp Vena milli kitapxanäsenä tapşırıla.

İkençese- Qahirä nösxäse.Ğaräp xärefläre belän yazılğan bu nösxäne 1896 nçı yıldqa Qahirä Hidivlik kitapxanäseneñ Germaniyadağı mödire doktor Morits taba.

Färganä nösxäse bularaq belengän öçençe nösxä dä ğaräp xärefläre belän yazılğan. Nösxä Zäki Välidi tarafınnan Törkestannıñ Färganä vilayäteneñ Nämängan qalasında tabıla. Yosıf Xas Xacib zıyalı häm fiker iyäse bulğanğa kürä üz çorı häm moxitendäge barlıq mäğlümatlarğa ireşergä tırışa. Ul watandaşı, tanılğan filosof Farabinıñ äsärlären uqıy häm anıñ fikerlären öyränügä zur ähamiyät birä.

Törki yazma tel üzençäleklären yaxşı belgän häm bu yünäleştä uyğırlarnıñ traditsiyäsen däwam ittergän şağir äsärendä elekke törki şağirlärdän ayırmalı bularaq şiğriyät räweşen qullanıp, kürşe ädäbiyatlarda qullanılğan şiğır räweşlären dä bik yaxşı belüen kürsätergä teli. Tanılğan şağir häm fiker iyäse Yosıf Xac Xacib Balasağuni 1077 nçe yılda Qaşğarda wafat bula häm anda cirlänä.

Rıza Häyät



Bäyläneşle xäbärlär