2018 saylawı: totrıqlılıqqa häm İlbaşı sistemasına däwam

Global' perspektiva 26

2018 saylawı: totrıqlılıqqa häm İlbaşı sistemasına däwam

Global' perspektiva 26

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Törkiyäneñ 32nçe ğomum häm berençe Däwlät başlığı (prezidentlıq) saylawları uzdı. Yänä bik tiz açıqlanğan saylaw näticälärenä kürä, 52.5% tawış alğan “AK” partiya ğomum başlığı häm İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan 2nçe turğa kiräk qalmıyça İlbaşı sistemasınıñ berençe başlığı buldı. “CHP” “Cömhüriyät xalıq” partiyasınıñ İlbaşı namzäte Muharräm İncä 30.6% tawış belän saylawnı ikençe bulıp tämamladı. 2015nçe yılnıñ iyün’ ayında qabat uzdırılğan saylawdan tış “AK” partiya 2002nçe yıldan soñ berençe tapqır parlamentta küpçelegen yuğalttı.

Bik açıq, ütä kürenmäle häm köndäşçe şartlarda näq ber demokratiya mäclese räweşendä uzğan Törkiyäneñ berençe prezidentlıq saylawına qağılışlı berençe küzätülärne şuşı räweşle äytep uzarğa bula:

Rekord däräcädä qatnaşu küläme

Yaqınça 60 million saylawçınıñ 87,5%ı saylawda qatnaştı. Bu küläm – ütä kürenmäle häm köndäşçe saylawlar ütkärelgän Törkiyä häm bigräk tä dönya illäre cähätennän rekord däräcädä kürenä alına. Bu çaqlı yuğarı däräcädä qatnaşu küläme Törkiyäneñ 1876nçı yılda başlanğan demokratiya yöreşeneñ köçle räweştä tamır cäyüeneñ açıq çağılışı.

Sośial’ mediada da äytelgäne kebek: “Könbatış illärendä saylaw ärcäse bar, citärle külämdä saylawçı yuq häm Könçığış illärendä saylawçı bar, saylaw ärcäse yuq” diyelgän çaqta Törkiyädä saylaw ärcäseneñ dä, saylawçınıñ da beryulı buluı – demokratiyäbezneñ kiläçäge cähätennän şaqtıy ömet birüçe.

Säyäsi totrıqlılıqqa däwam

“AK” partiya 2002nçe yıldan birle 5nçe tapqır ber-ber artlı saylawlarnı ciñä. Törkiyä säyäsäte tormışında mondıy uñışnıñ başqa ber misalı yuq. Demokratik köndäşlek bulğan illärdä dä ber-ber artlı 5 märtäbä saylawnı ciñü äz oçratılğan wazğıyät. Xakimiyättä bulunıñ tuzıp-tawşaluın da isäpkä alsañ, “AK” partiyanıñ saylawnı qabat qazanuı saylawçınıñ ğomum bularaq qanäğät buluınıñ häm säyäsi totrıqlılıqnıñ däwam itüenä qarata yaqlawnıñ çağılışı. Oppoziśiya telgä alğan tänqıyt’läwlär häm qurqular belän populist söyläwlär saylawçıda citärle däräcädä cawap taba almadı.

Däwlät başlığı (prezidentlıq) sistemasına tağın ber qat "äye"

Oppoziśiya partiyaları häm alarnıñ astında berläşkän “Millät İttifaqı” saylaw aldınnan ciñgän oçraqta parlamentariy sistemasına qaytaçaqların açıq räweştä wäğdä ittelär. Bu räweşle bu saylaw 2017nçe yılda qabul itelgän Däwlät başlığı sistemasınıñ yañadan tawışqa quyıluı bularaq ta kürenä alına. Monnan aldağı referendumda Prezidentlıq sisteması 51.4% belän qabul itelgän ide. İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ tağın da arttırıp alğan 52.5%lıq tawış saylawçınıñ Däwlät başlığı sistemasın tağın ber qat qabul itüe räweşendä añlatıla alına.

Partiyälärara küçemlelek

Saylaw näticäläre böten partiyalar arasında diyärlek bilgele ber külämdä küçemlelekneñ buluın bilgele itte. “AK” partiyadan “MHP”gä, “CHP”dän “İYİ” (Äybät) partiyğa häm “HDP”gä tawışlarnıñ küçüe iğ’tibarnı cälep itä. İlbaşı Ärdoğan yolağa äylängän Balkon çığışında “AK” partiya tawışlarınıñ azayuın kürülären häm zarur bulğannıñ başqarılaçağın xäzerdän ük iğ’lan itte. Ärdoğannıñ häm İncäneñ partiyalarına qarağanda tağın da kübräk tawış aluı isä - bu liderlarnıñ da başqa partiyalardan tawış aluınıñ kürsätkeçe. Bu cähättän Ärdoğannıñ kördlärdän dä bilgele ber külämdä yaqlaw aluın äytep uzarğa kiräk.

Saylawçınıñ partiya saylap aluların üzgärtä alaçağın kürsätä aluı – êşläwçe demokratiya cähätennän nigezle sawlıqlı ber wazğıyät. Partiyalarara küçemlelek säyäsi partiyalarnı saylawçınıñ saylap alularına tağın da kübräk iğ’tibar itärgä mäcbür itäçäk.

Parlamenttağı yuğarı wäkillek küläme

10% kvota sisteması arqasında Törkiyädä saylawçınıñ bilgele ber öleşeneñ iradäse parlamentta çağılmıy ide. Soñğı saylawda qanunlaşqan ittifaq sisteması belän Törkiyä tarixında moñarçı äz oçratılğan räweştä 8 partiya üz namzätläre belän yäki tözegän ittifaq êçendä kürsätkän kandidatları belän parlamentqa kerde. Bu partiyalar “AK” partiya, “CHP”, “MHP”, “HDP”, “İYİ” (Äybät) partiya, “BBP”, “Säğät” partiyası häm “Demokrat” partiya. 1950nçe yıldan soñğı küp partiyale tormışıbızda barı tik 1969nçı yılğı saylawda 8 partiya parlamentqa kerä alğan ide.

Yaña sistemanıñ kileşterüçe yoğıntısı

Uzğan atnadağı yazuımda Törkiyäneñ yaña sistemasınıñ kileşterüçe yoğıntısına, barı tik üz saylawçısına sälam birüçe sistemanı artta qaldıruına tuqtalıp uzğan idek. Saylaw barışında häm annan soñ yäşängännärdä saylana alu öçen 50+1%nıñ täêsire ciñel kürenä alına. Däwlät başlığınıñ 50+1% belän saylanuı – Törkiyäne tağın da normalläşügä, säyäsi partiyalarnı barı tik üz saylawçısın ğına tügel, cämğıyätneñ törle qatlamnarın da tağın da kübräk iğ’tibarğa alırğa mäcbür itä. Bu räweşle il tağın da kübräk demokratiyäläşäçäk häm irekle bulaçaq. Bu wazğıyät tä êçke tınıçlıqqa tağın da kübräk xezmät itäçäk.

Global’ aktyorlarnıñ masayuçan totışlarına salqın bitarafsızlıq

Monnan aldağı saylawlarda bulğanı kebek qayber könbatış däwlätläre, global’ şirkätlär, media organnarı Törkiyä saylawına artığı belän tıqşındılar.

“AK” partiyägä qarşı yanawçı, gäyepläwçe tel qullandılar. Monnan aldağı saylawlarda bulğanı kebek saylawçı tağın ber qat saylap aluın global’ aktyorlarnıñ kötkäne yünäleşendä qullanmadı. Şuşındıy uq wazğıyätne çit illärdä birelgän tawışlardan da küräbez. Qayber könbatış illäreneñ säyäsi xoquqlarnı tıyuçı, süz irege häm cıyılış ütkärü xörriyäten taptawçı häm illärendäge töreklärgä açıq räweştä yanawçan totışlarına qaramastan çit illärdäge törek saylawçıları şulay uq rekord külämdä saylawda qatnaştı.

Saylap aluların da bu illärneñ kötkännäre yünäleşendä tügel, üz saylap aluları yünäleşendä, zur külämdä “AK” partiyağa yaqlaw birep kürsätte.

Saylawçılarnıñ global’ basımnarğa qarap tügel, üz saylap alularına qarap tawışların birüe bäyläneşle illär öçen dä, millätlärneñ saylap alularına ixtiramlı bulğan global’ aktyorlar öçen dä, dönya tınıçlığı öçen dä, hiçşiksez, bik qıymmätle.

Törkiyä ikemeñençe yıllardan soñ ber keşegä turı kilgän milli tabışın 2 meñ dollardan 10 meñ dollarğa citkerde. İrek häm demokratiya däräcäsen kütärde. Süriyä, Ğıyraq, İran, Greśiya, Liviya, İzrail, Ukraina, Görcestan (Gruziya) kebek kürşe illärdäge tiskäre täräqqıyät’lärgä qaramastan tınıçlıq, xozur häm ömet utrawı bularaq qala aldı.

“FETÖ” häm başqa tüntäreleş kereşülären täêsirsez qıla aldı. 2017nçe yılda ütkärgän referendum häm bu atnadağı saylaw belän yaqınça 150 yıllıq demokratiya tarixında bik nigezle üzgäreş yasap, Däwlät başlığı (prezident) sistemasına uzdı.

Törkiyä nigezdä böten bolarnı demokratik säyäsi sistema näticäsendä başqara aldı. İrekle, açıq, ütä kürenmäle häm köndäşçän saylaw belän millätennän köçle säyäsi häm ictimağıy legallek alğan säyäsi xakimiyätkä iyä bulmasa ide, böten bu demokratik üzgäreşlärne häm borlışlarnı tormışqa aşıruı mömkin bula almas ide. Törkiyä başqarğan şuşı uñışları belän barı tik ileneñ genä tügel, töbägeneñ häm könbatış illäreneñ dä bik möhim külämdä yöken ala. Könbatış illäre öç qaçaq öçen borçılsa, Törkiyä 3 million yarım qaçaqnı qunaq itä. Törkiyädäge demokratiyanıñ häm totrıqlılıqnıñ qıymmäte härkem tarafınnan yaxşı belenergä tiyeş.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär