Ksanthos häm Letoon

​​​​​​​Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 27

Ksanthos häm Letoon

Törkiyäneñ mädäniyät xäzinälärendä bu atnada sezgä Törkiyäneñ Urta diñgez yar buylarınnan borıñğı şähär bulğan Ksanthos häm anıñ 4 çaqrım yaqınında urın alğan dini üzäge Letoonnı tanıtaçaqbız.

Ksanthos  Fethiyägä 40 çaqrım yıraqlıqta, diñgezdän äz genä eçtäräk Äşän ineşeneñ yar buyında urın ala.

1988nçe yılında Yunesko Dönya mädäniyät miras isemlegenä alınğan bu borıñğı şähär ozın waqıt buyınça xökem itkän Likiya däwläteneñ başqala wazıfasın başqara ide.

Töbäktä urın alğan  Grek  şähär däwlätläre tarixnıñ belengän berençe plüral demokratik strukturası belän idarä itelä ide.

Ksanthosnıñ qorılışı bezneñ êrağa qadär 200yıl elek çınğa aşqan.

Şähär xalqı üzenä xas ber teldä söyläşä  ide. Hind-Awrupa tel ğailäsendä urın alğan bu tel barı tik bu töbäkkä xas ide.

Üzenä xas bulğan  üzençäleklären eçenä alğan ber mädäniyät tudırğan.

 Gerodotqa kürä Likialılar Torya suğışında da armiyälär belän urın alğan. Bezneñ erağa  qadär 545 nçe yılında fars xakimiyätlegenä qadär bäysez qalğan Likiya bik küp tarixı äsär belän bizänelgän.Yäşängän ike  qamaw waqıtında böten  xalıqnıñ  tuplı üz üzenä qul salu  belän belenä.

Bu waqığalardan berençese  bezneñ êrağa qadär 450 nçe yıllar tiräsendä fars ärmiyäläre tarafınnan qamaw astına alu näticane barlıqqa kitergän.

Bik az qalğan saqlawçılar xatın-qız häm balalarnı ciyıp bötenese bergä üz üzenä qul salğannar.

Şähärdä bulmağan Ksanthoslılar kire qaytıp şähärne qabat tözep monda yäşiy başlıylar. Oxşaş ber waqığa yaqınça 400 yıldan soñ Rim çorında Brutusnıñ şähärne qamaw astına aluwı belän yäşängän

Ciñeläçägen añlağan şähär xalqı yaqqan zur utnıñ eçenä atlap üz üzenä qul salğannar. Bu wazğiyätne kürgän Brutus bik borçılıp ğäskärilärenä şähär xalqın qotqarırğa boyırıq birä.

Şähär kübesençä bularaq Helen häm farsnıñ täsirle binaları bulğanda Rimnıñ xakimiyätenä kiçeşe belän Rim şähäreneñ ısulına oxşatılğan. Rim çorında yasalğan borıñğı teatr 5000 keşeneñ  şul uq waqıtta uyınnarnıñ qarawın tämin itä ide.

Artınnan xristiyanlığın qabul itüe belän şähärgä ber niçä çirkäw tağın östängän. Borıñğı  teatr häm xalıq mäydannarı xäzerge köndä turistlarnıñ iñ küp iğtibarnı caläp itkän urınnardan berse bulıp tora.

Şähärneñ ziratı da şul uq arxitekturada yasalğan.

Ayruça baylarnıñ märmär zinnätle qaber şäkelendäge qaberlär üz öylärenä oxşaş räweştä yasalğanda aldında quyılğan basıp bizäk töşerelgän qapqalarğa yozaqlarnıñ asılğanı da kürelä. Ksanthos 1840larda töbäkkä kilgän İngliz säyäxätçe , arxeolog Sêr  Charles Fellows tarafınnan dönyağa tanıtılğan. Anıñ Angliyada barlıqqa kitergän lobbi arqasında monda bulğan şaqtıy tarixı äsär  ber ingliz xärbi köymäsenä yöklänep Londonğa kiterelgän.

Ksanthosnıñ şuşı räweştä maroderlar tarafınnan talanğan, qayberläre tarafınnan dä tarixı äsärlärnen cimerelüdän qotqarılğanı raslaw itälär.

Bügen ‘Brtitish Museum’nıñ iñ qımmätle äsärlärennän ber törkem bularaq kürsätelä. Bolardan monumental Nereidalar  monumentı häm Garpiyalar monumentı märmär xäykäl häm qabartu eşe belän kürgännärne ğäcäpländerä .

Yıllar elek maroder-arxeologlar tarafınnan urlanıp alıp kitelgän  äsärlärneñ xas bulğan cirlärenä kire qaytarıluwın telibez.

Şähärneñ dini üzäge bulğan Letoon Akropoli Ksanthosnıñ 4 çaqrım yıraqlıqta Urta diñgezgä az genä yaqın ber urında urnaşqan. Likiya śivilizaśiyasınıñ dini üzäge  bulğan bu tarixı urında şaqtıy ğibadätxänä belän oçraşırğa mömkin.

İsemen Zevsnıñ xäläl-cefetlärennän berse bulğan Letodan alğan bu dini alanda öç zur ğibadätxanä urın ala. İñ tönyağında urın alğan ğiybadätxanä Letoğa bağışlanğan.

Artemida häm Apollon ğıbadätxänäläre  töbäkneñ dini häm säyäsät ber üzäk buluın kürsätä.

Alarnın yanında bulğan Xalıq mäydanı häm Borıñğı teatr keşelärneñ borıñğı çorda monda törle maqsatlar öçen bar buluwınıñ işaräte. Xristiyanlıqtan soñ zur çirkäw dä tözelgän.

 Bezneñ êradan 7nçe yöz yıldan soñ qaldırılğan Letoon häm Ksanthos xäzerge köndä kilüçelärneñ bu töbäktä kürergä telägännär iñ mohim urınnardan berse. Ber könne Törkiyägä kilsägez Fethiya yaqınnarında urnaşqan Ksanthos şähärene häm letoon dini alanını kürergä kinäş itäbez.



Bäyläneşle xäbärlär