• Video galereyası

Könbatışqa qarata totışlar

Global' perspektiva 31

Könbatışqa qarata totışlar

Global' perspektiva 31

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Soňğı 200 yılğa küz salğanda Ğosmanlı däwläteneň soňğı çorı, Cömhüriyät çorı häm zamança zıyalılarnıň töp bäxäslärennän berse könbatışqa qarata nindi totış kürsätü. Bu bäxäs çınında könbatış turında närsä uylawıbıznıň däwamı bulıp tora.

Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul’tetı dekanı professor doktor Kudrät Bülbülneñ mäs’älä belän bäyle añlatmasın täq’dim itäbez.

Ğosmanlı däwläteneň soňğı çorında yäşägän zıyalılarnıň könbatış, könbatış ŝivilizaŝiyase belän bäyle bularaq 3 qaraşı bulğan. Birelüne aňlatuçı berençe totışnıň iň tipik ürnäge ul waqıttağı “İctihad” jurnalı iyäse häm yazuçısı Abdullah Cäwdätneň totışı bula. Cäwdätkä kürä ber genä ŝivilizaŝiya bar. Ul da bulsa könbatış ŝivilizaŝiyase. Ul bar yaqlap qabul itelergä tiyeş. Yuğisä yuqqa çığuıbız qotılğısız.

Ikençe totış isä – kire qağuçı totıştır. Reakŝiya belderü belän könbatışqa qarşı çığu bu. Könbatışnı barlıq naçarlıqlarnıň çığanağı bulıp kürü.

Öçençe totış isä aqıllı fiker yörtü. Bu totışta könbatışnıň imperialist êzlänülärenä bitaraf qalıp bulmıy. Birelü häm kire qağu arasında aqıllı fiker yörtüçe totış bar. Könbatışqa bulğan açuıbız anıň uňay yaqların häm üzebezneň tiskäre yaqlarıbıznı kürüdä qomaçawlıy. Monıň ürnägen Berençe Bötendönya suğışı yıllarındağı Ğosmanlı wäzire Said Xälim Paşada kürep bula. Paşağa kürä barlıq närsälärgä qaramastan könçığış häm könbatışnıň bergä yäşäwe, ber-berlären yaxşı tanıp, belüe kiräk. Alar arasındağı qapma-qarşılıqta könbatışnıň ğına ğayeple bulmawın, könçığış payınıň da buluın açıqlıy. Paşa “Taassub” isemle äsären yazudağı maqsatnıň bu ike cämğiyät’ arasındağı näfrät häm doşmanlıqnı arttıru tügel, ä bergä yäşärgä duçar yäki mäcbür qalğan ike cämğiyät’ arasında yaxşı mönäsäbätlärneň qorıluına qomaçawlawçı yalğış fikerlärneň beterü buluın äytä.

Yalğış tanıp belü häm näticäläre

Bu bäxäs bügenge köndä dä bar. häm bälki tağın da cimerüçeder. Global’läşü barışları belän könçığış, könbatış, tön’yaq, kön’yaqnıň geografiyik bularaq qayda başlanıp, qayda betüe êlekke kebek tögäl tügel. Dönyadan izolyaŝiyadä, üz mädäni çiklärdä qalu tağın da qıyınlaştı.

Bügen könbatışta millionnarça êmigrant häm möselman yäşi. Geografik mägnädä könbatıştan tış yäşäwçe cämğiyät’lärneň könbatış turındağı uyların çitkä quyıp toriq. Könbatış cämğiyätläre arasında yäşäwçe qaçaq häm möselmannarnı alsaq, mäs’älä tağın da yaxşı anlaşıla, yalğış fikerlärneň awır, cimerüçe häm yuqqa çığaruçı näticälären yaxşıraq kürep bula. İkençe yaqtan könbatıştan tış cämğiyätlärneň könbatış belän bäyle totışları sanap kitelgän 3 totıştan çittä tügel.

Bügenge köndä könbatışta yäşäwçe êmigrantlar häm möselmannar arasında Ğosmanlı zıyalıları arasında da küzätelgän birelüçe häm kire qağuçı totışnıň cäyelüen äytä alabız.

Awstraliya, Kanada, AQŞ kebek illärdä törle şäxeslär häm mädäniyätlär tağın da bäysez yäşi. Bu wazğiyätneň näticäse bularaq bu illärdä yäşäwçe êmigrant häm möselmannar andağı cämğiyätlärgä tağın da äz reakŝiya kürsätä. Bälki dä şunıň öçen tağın da tiz ahäň kürsätä.  Awrupada isä illärneň tağın da basım yasawçı, assimiyaŝiyaläwçe, ber törgä kertergä teläwçe säyäsätläre arqasında birelüçe häm kire qağuçı totışlar kübräk küzätelä. Bu illärdä êmigrantlar üz ışanuları häm mädäniyätläre belän cämğiyätneň qimmätläre häm bäyläneşle däwlätlärneň basım yasawçı totışları arasında qalğanda birelüçänlek yäisä kire qağuçılıqqa awışa.

Kire qağu cähatennän könbatışta qabul itä almağan yäisä üzen aňlata almawçı keşelärdä yäşägän cämğiyätneň barlıq qimmätlären, oyışmaların kümäk räweştä kire qağuçı qaraş bula. Mondıy radikalizmğa awışqan keşelär soňınnan yäşägän cämğiyättän bötenläy çitläşä. Bu êtaptan soň alarnıň üzlärenä, kilgän illärgä häm yäşägän cämğiyätkä öleş kertü potenŝiallları da qalmıy. Alar terror oyışmaları da nigez sala alğan keşelärgä äylänä. Şunıň öçen Äfğanstan, Ğiraq, Liviya kebek könbatış tarafınnan yawlap alınğan illärdän tış DEAŞ kebek terror oyışmalarına iň küp könbatış illärennän quşılalar. Härnärsägä qarşı çığuçı, bar närsäne kire qağuçı psixologiyadäge keşelär  öçen terror oyışmaları qotılu yulı kebek kürenä alına. Yuğisä bu yäş’lär franŝuz, alman kebek küp tellärne belä. Qayberläre yaxşı belem alğan. Kilgän illärneň mädäniyäten häm tellären dä belälär. Döres urnaşa alsalar, könbatış öçen dä, kilgän illär öçen dä berär diňgez mayağı bula alğanda yalğış urnaşu belän terror oyışmalarına awışıp, äräm bulalar. Radikalizmnıň yuqqa çığudan tış bu psixologiyadäge keşelär bulsın, yäşägän cämğiyätlär öçen bulsın bernindi kiläçäge yuq. Şunıň öçen kire qağuçı totış plyuralizmnı yanaw bularaq kürüçe ber törle keşelär häm qayber könbatış küzläw xezmätläre tarafınnan da xuplana. Bu xezmätlär kire qağuçı keşelärneň häm qaraşlarnıň möselman illärgä kitüe öçen tırışlıq ta quya.

Kire qağuçılıqnıň qapma-qarşısı bularaq könbatışta yäşäwçe êmigrantlarda ikençe yalğış totış bulğan birelü küzätelä. Birelü totışınıň üzläşterelüendä yäşägän cämğiyätneň, däwlätneň başqa bernindi çığu yulı qaldırmawınıň da täêsire zur. Bu totışnı kürsätüçe şäxeslär ütkändäge qimmätläre, ışanuları, mädäniyätlären qaldırıp, assimilyaŝiyaläşkännär. Birelgän keşelär üz originalleklärennän waz kiçkännän yäşägän cämğiyätkä öleş kertü potenŝialları da yuq. Alar tirä-yaqtağılarğa yararğa tırışu yäisä üzlärennän monı kötüläre töşençäse belän yäisä kiläçäklären uylap, üz mädäniyätläre, cämğiyätlären häm kilgän illären däwamlı mısqıllawğa qarşı süz äytmi. Awrupadağı êmigrantlar arasınnan çığıp, assimilyaŝiyaläşkän qayber keşelärneň êlekke cämğiyätläre, mädäniyät häm illärenä qarşı tağın da zur reakŝiya kürsätüläreneň säbäbe dä bu totış bula ala. Bu radikal’ totışqa, êmigrantlarnıň üzlärennän çığuçılar tarafınnan mısqıllanuına il räsmi zatları xuplaw kürsätsä, bu wazğiyät’ ul il belän êmigrantlar häm kilgän illäre arasındağı mönäsäbätneň tağın da ağulanuı belän näticälänä ala.

Aqıllı fiker yörtü närsägä ilter soň? Bu turıda tapşıru tezmäbeneň kiläse çığarılışında söyläşerbez.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär