Hacı Bäktaş-ı Väli törbäse

Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 44

Hacı Bäktaş-ı Väli törbäse

Törkiyäneñ mädäniyät xäzinälärendä bu atnada sezgä Anadolu mädäniyäteneñ barlıqqa kilüenä zur öleşlär kertkän böyek ber din keşese bulğan Padişah bularaq belengän Hacı Bäktaş-ı Väline häm anıñ  torğan öyendä urın alğan törbäsen tanıtaçaqbız.

 

Hacı Bäktaş Urta Aziyada  Nişapurada 1209nçı yılda dönyağa kilä.

Huca Ahmät Yasäwi isemle zur filosofnın uquçılarınnan alğan belem häm wazıfa başqaru öçen Anadoluğa Nävşähärgä ireşä. Horasan Äränläre bularaq belengän häm Anadolunıñ İslamlaşuında zur öleş kertküen täêmin itkän mohim din keşelärennän berse.

Nävşähär yaqınnarındağı üz iseme birelgän ilçädä,üze torğan yortın qorıp  keşelärne häm uquçılarnı yaqtırta başlıy. Anıñ isemendäge bulğan-Bäktaşilek –därwişlär cämğiyäteneñ qoruçısı bula.

Ğosmanlı däwläteneñ  qorılışında zur öleş kertkän. Ğosmanlı däwläteneñ töp cir öste armiyäse bulğan yanıçarlar Bäktaş ğoref-ğädätlärenä kürä üsterelgän.

Suğışqa kitkändä  yannarında kisken räweştä Bäktaşi babayları da bulır ide häm alarğa suğış öçen qıyılıq birer ide.

Hacı Bäktaşnıñ talimatlarınıñ nigezendä keşe, cihan, Allahnı yaratu bar.  Doktrinalar xäzerge köndä barı tik Anadoluda tügel Balkannar da häm Yakın  könçığışında da küp xalıq tarafınnan üzläşterelä.

 Däwerneñ mohim dini keşeläre bulğan Mäwlana häm Yunus Ämrä belän êlemtä êçendä idelär.

 

Bäktaşilär tarafınnan törbä häm tirä-yaqtağı binalar izge qabul itelä häm Bäktaşilekneñ üzäge bularaq xörmät itelä ide. Törbä xalıqara ähämiyätkä iyä bulğan dini tanıqlığı häm arxitekturası belän Yunesko Dönya mädänniyät Miras isemlegenä nämzät kürsätelgän ide.

 

Törbä Mädäniyät ministrlığına bäyle ber muzey bularaq xezmät itä. Mondağı urınğa  barı tik Bäktaşilärdän gena  tügel Sünni ışanıçı bulğan meñnärçä keşe kilä häm xörmät itä.

Muzeynıñ  töp kerü qapqasınnan başlap 3 ayırı büleme bar. Berençe bülem  Nadar iseme belän belenä . Bu bülemneñ iñ iğtibar caläp itä torğan strukturası  1902 nçe yılda  yasalğan öçlär çişmäse. İşeğaldınıñ diwarlarında Bäktaşi ışanıçın añlatqan maxsus süzlärneñ yazılğan bülemnär Törbäneñ ruxı mistik atmosferasını iyäläşüegezne ciñeläytä.

İkençe işeğaldında kerüneñ uñ tarafında tanılğan Arıslanlı çişmä bar.

Bu işeğaldınnan kergän bar keşe diyärlek bu çişmädän su êçep kitä.

Uñ  yaqtan  kerep kitkändä ber kolonnanıñ arqasında cirdä qaber kebek yatqan aq märmär iğtibarığıznı caläp itä. Kahwäçe Baba isemle ber babay qahwä peşergändä  tudırğan tawıştan oyalıp qaberneñ  ayaq astında ber urınğa quyarğa wasıyat itkän ide. Här uzğan keşe bu aq märmär belän qaplanğan qaberneñ östenä basıp uza.  Alda, uñ yaqta Aş yortı urın ala. Monda urın alğan töp kuhnya häm başqa bülmälardä aşaw peşerü belän bäyle aşçılar kästryul belän tabalar belän bergä  aşawlarnıñ niçek peşerelgäne canlandırılğan ide.

Gömbäzle kuhnyanıñ töp bülemendä zur qara qazan bar. Bu qara qazan yanıçarlılar tarafınnan izge bularaq qabul itelä.  Kuhnya bülemendäge  säfäregez tämamlanğanda tışqa çığıp häm qarşıda bulğan därwiş yortınıñ bülemenä  keräsez. Mondä kürsätelgän Bäktaşi kiyemnärne, kitaplarnı häm qorallarnıñ yanında açıqlaw yasağan yazularnı da kürä alasız. Därwiş yortınıñ bülemendä iñ mohim büleme bulğan- Bäktaşilärgä xas dini ğibadät töre bulğan Cämlär uzdırılğan, Sämahlarnıñ äylängän “Kırklar” bulemenä ireşä alasız.

Monda Bäktaşilekneñ liderları 12 imamnı wäkil itkän tiredän yasalğan ayırı urındıqlarda  utırıp  cämäğtne idarä itä ide häm qatnaşqannarğa dinne, fälsäfi näsixätlär söyliy ide.Añlaşılmawçılıqlar monda çişelä ide.

 Bäktaşilekneñ iñ mohim öyrätüe  “Qulıñnı, teleñne, bileñne idarä it” monda ber üget bularaq telgä kiterelgän ide.

Tulısınça keşelekle, berkemne dä räncetmiy torğan fälśäfi sistema  bu Cäm bergäläşep ğibadät qılu çaralarında öyrätelgän ide. Kırklar Mäclesendä dini lider bulğan Hacı Bäktaş iñ mohim urında tügel , qapqanıñ kerüendä urın alğan bülemdä, näfesen tärbiyäläw öçen utırır ide.

 

Muzeyda yörgändä törbä  bularaq qullanılğan bülemgä ireşersez.

Monda padişah Hacı Bäktaş häm Bäktaşlekneñ mohim dini liderlarınıñ taş tabutları da bar.

Padişah Hacı Bäktaşnıñ taş tabutı Ğosman Bäyneñ ulı Orhan Bäy tarafınnan yasatılğan ide. Bu törbädä törle Yanıçar bayraqları  belän bergä Mustafa Kemal Atatörekneñ bağışlağan üzeneñ bayrağı da kürsätelä.

 Bu işeğaldında az genä êçkä kerep kitkändä  Bäktaşilek cämğiyäteneñ barlıqqa kilüendä zur ähämiyätkä iyä bulğan Balım Soltannıñ törbäse dä bar.

 

Berbersennän matur Päri mörcäläre häm tarixı üzäkläre belän tanılğan Kapadokiyanıñ êçendä urın alğan Hacı Bäktaş törbäsene dä ber kön kilep kürergä kiñäş itäbez.

 



Bäyläneşle xäbärlär