QABAT RAMAZAN HÄM KRİZİSLARNI ÇİŞÜ ÖÇEN BÄRGÄLÄNÜÇE TÖRKİYÄ

Ramazan ayın cir şarınıñ qanap toruçı yarası Ğazzädän şähit xäbärläre belän qarşıladıq

QABAT RAMAZAN HÄM KRİZİSLARNI ÇİŞÜ ÖÇEN BÄRGÄLÄNÜÇE TÖRKİYÄ

Dön’ya barğan sayın idarä itelä almas proşessqa êtärelgän, terrorçılıq, êçke bäreleşlär häm suğışlar belän totrıqsızlıqqa taba kitüçe däwerdä şäfqat’lelek häm yarlıqaw ayı Ramazannı cir şarınıñ qanap toruçı yarası Ğazzädän şähit xäbärläre belän qarşıladıq.

İzrail’neñ tözeleşen, yaqınça 750 meñ fälästinleneñ isä räximsez räweştä watannarınnan sörelüen, üz cirlärendä möhacir xälenä töşüen iskä alu könendä zolım yärdämendä barış yasarğa mataşuçılar êşkä totınğan ide.  

Qudüsneñ statusı

Ğasırlardır İbrahim dinläreneñ barısı öçen izge bulğan Qudüskä buşqa ayırım ber status birelmägän. Dön’yanıñ barlıq däwlätläreneñ Qudüsne qaysı bulsa da däwlätneñ başqalası bularaq qabul itmäwe häm hiçbereneñ ilçelegeneñ Qudüstä bulmawınıñ säbäbe bardır.  Çınnan da, Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ 1947nçe yılğı 181nçe qararı Qudüs öçen BMO idaräsendä xalıqara rejim küzdä tota ide. İzrail’, 1948dä tözelgännän soñ, başta Könbatış Qudüsne, 1967nçe yıldağı “6 kön suğışı”nda isä Könçığış Qudüsne basıp aldı. BMO İminlek şurası Yaqın Könçığışta ğadel häm däwamlı tınıçlıq urnaştıru öçen kiräkle dip tapqan prinśipların 242 nomerlı qararında belderde. Ul İzrail’ne 1967nçe yılda suğış waqıtında basıp alğan cirlärdän çigenergä çaqıra. Ämma ul waqıttan birle İzrail’ Qudüsne parlamentı häm ministrlıqları urnaşqan faktik başqalası itep kürä. 1980nçe yılda İzrail’, Qudüs qanunı çığarıp, şähärne bötenläy bülenmäs başqala bularaq iğ’lan itte. BMO İminlek şurasınıñ 478nçe qararı anı kire qaqtı, Qudüstä diplomatik wäkillekläre bulğan illärne anı Tel’-Avivqa küçerergä çaqırdı. Şuranıñ daimi äğ’zası AQŞ tawış birüdä qatnaşmadı, ämma qararğa veto da quymadı. Şul könnän başlap Qudüstä ilçelege bulğan Boliviya, Dominikana, Êkvador, Gvatemala, Gaiti, Niderland, Kolumbiya, Panama, Çili, Urugvay häm Venesuêla diplomatik wäkilleklären Tel’-Avivqa küçerä başladı. 2006nçı yılda Sal’vador häm Kosta-Rikanıñ da ilçelekläre Tel’-Avivqa küçkännän soñ şähärdä ber ilçelek binası da qalmadı.         

AQŞ närsä êşlärgä mataşa

1995nçe yılda AQŞ kongressı, BMO İminlek şurasınıñ 478nçe nomerlı qararına qarşı kilep, Qudüsne İzrail’neñ başqalası bularaq iğ’lan itüçe häm İzrail’däge ilçelegen Tel’-Avivtan Qudüskä taşunı küzdä totuçı Qudüs ilçelek qanunın (Jerusalem Embassy Act of 1995) çığardı. Anda Qudüstäge ilçelekne 1999nçı yılnıñ mayına qadär tözep beterü kiräklege urın ala. Ämma bu mäs’äläneñ neçkälelege häm Yaqın Könçığışta naçar näticälärgä kiterä aluın isäpkä alıp  barlıq ilbaşları tarafınnan kiçekterelde.

2017nçe yılnıñ 6nçı dekabrendä, Ğosmanlı cirlärendä yähüdlär öçen ber milli däwlät qorunı ışandırğan Balfur deklaraśiyäsennän soñ näq’ 100 yıl ütkäç, AQŞnıñ 45nçe ilbaşı Donal’d Tramp Tel’-Avivtağı AQŞ ilçelegen küçerü qararına baruın belderde. Bu belderü Yaqın Könçığıştağı tınıçlıq prośessına häm töbäkneñ ixtıyacı bulğan totrıqlılıqqa biräçäk zararları yağınnan tarixi, häm şulqadär ük uñışsız ide. Bu küçenü - ğadi urın alıştıru tügel, basıp aluğa xalıqara qanunlılıq birergä mataşunıñ ber öleşe.  

AQŞ, töbäktä kiyerenkelekne arttıracağın, bäreleşlärgä säbäp buläçäğın belä torıp, xalıqara cämäğat’çelekneñ berdäm räweştä “yuq” diyüenä “äye” diyep, böten dön’ya qarşında xalıqara xoquqqa açıqtan-açıq qarşı kilüçe qararın tormışqa aşırıp, İzrail’däge ilçelegen Qudüskä küçerde.   

Fälästinlelär öçen ayıru divarı närsä bulsa, qamalış närsä bulsa, bu qarar da şundıy uq tabiğat’tä. Xalıqara cämäğat’çelekneñ kisken qarşılığına qaramastan, kiregä adım yasamağan AQŞnıñ bu xäräkäte, tabiğıy bularaq, fälästinlelär tarafınnan zur açu häm êzärleklänü xise belän qarşılandı. Näticädä grajdannarnıñ buysınmawı häm passiv qarşılıq yulı belän xoquq häm ğadellekkä çaqırğan meñnärçä keşegä qarşı ülçäwsez köç, zolım qullandılar. Fälästinlelär xalıqara cämäğat’çelek häm medianıñ küze qarşında İzrail’ poliśiyäse tarafınnan awlanğan şikelle şähit itelde, meñlägän keşe yaralandı. İzrail’ tözelgän waqıtta küpläp üterügä duçar itelgän häm cirlärennän mäcbüri yäki xäylä yulı belän quılğan, tuğan cirlärendä möhacir, xätta watansız xälgä kilgän fälästinlelär öçen “böyek fälakät” mäğ’näsendäge Näkbädän soñ 70 yıl ütügä qaramastan bernärsäneñ üzgärmäwe böten tulılığı belän kürende.

Yaqın Könçığıştağı yanğınnı sünderüçe Törkiyӓ

İslam xezmӓttӓşlek oyışmasınıň çirattağı başlığı sıyfatı belӓn Xörmӓtle Ӓrdoğannıň çaqıruı belӓn 18 may könne cıyılğan Qudüs-Yerusalim oçraşuı barlıqqa kilgӓn bu aqılğa sıymaslıq hӓm legal’ bulmağan ğamӓllӓrne tuqtatu cӓhatennӓn bik möhim ide. Bar dönyada çağılış tapqan oçraşu şaqtıy regional’ hӓm xalıqara oyışmanıň başqara almawın yasadı. Törkiyӓneň sizgerlege hӓm humanitar mӓs’ӓlӓlӓrdӓge liderlığı arqasında Yerusalim statusınıň aqılğa sıymaslıq hӓm xoquqsız ğamӓllӓr belӓn üzgӓrtelӓ alınmayacağı tağın ber tapqır kürsӓtelde.

Törkiyӓ yasalğan bu adımnarnıň başta İzrail zararına buluın, BMO qorılğannan birle çişelӓ alınmağan Fӓlӓstin mӓs’ӓlӓseneň beterelüendӓ bulışmayaçağın, kiresençӓ problemanı tağın da çişelmӓslek xӓlgӓ kertӓçӓgen hӓm töbӓkne qabat yanğın urınına ӓylӓnderӓçӓgen hӓrwaqıttağıça citkerde. Töbӓktӓ daimi tınıçıqnıň urnaştırıluı, bӓreleşlӓrneň hӓm krizislarnıň buldırılmawı öçen iň zur ğayrӓt quyğan hӓm fidaqarlıq kürsӓtkӓn il Törkiyӓ buldı. Qızğanıç, bu tırışlıqlar ӓňgӓmӓdӓşlӓre tarafınnan tӓqdir kürmӓde hӓm tınıçlıq urnaştıru ömetlӓre buşqa çıqtı.

Mazlumnarnıň qayğısın azaytu öçen Mavi Marmara köymӓse cibӓrelgӓndӓ ğayepsez hӓm qoralsız keşelӓr üterelde. Yaralar uzmasa da, fӓlӓstinlelӓr östendӓge basımnıň ciňelӓyüe öçen Törkiyӓ İzrailgӓ kompensaŝiya tülӓp hӓm ğafu ütenep, krizisnı çişü forsatın tӓqdim itte. Lӓkin bu tapqır da kürsӓtelgӓn yӓrdӓmnӓrgӓ yalğan yağarğa tırıştılar, tap töşerü propagandaların alıp bardılar. Bombalar töşkӓndӓ keşelӓrgӓ cılı aşlar ireşterelde. Lӓkin rizıqlarnıň ixtıyac iyӓlӓrenӓ tügel, ӓ terrorçılarğa citkerelüe turında yalğan süzlӓr çıqtı. 4 meň yӓş’ keşeneň ğailӓ qoruına yӓrdӓmçe bulğan Törek xezmӓttӓşlege hӓm koordinaŝiya agentlığı TİKAnı terrorçılarğa yӓrdӓm kürsӓtü belӓn ğayeplӓrgӓ tırıştılar.

Aqıllı fiker yörtsӓk, Törkiyӓ yӓrdӓmnӓreneň basımnı niçek töşerüe, krizislarnıň naçar tӓêsirlӓren niçek itep azaytuı küreler. Törkiyӓ barlıq bolarğa qaramastan töbӓktӓ xozur hӓm tınıçlıqnıň qabat urnaştırıluı öçen motivaŝiyasen yuğaltmıyça êşçӓnlek başqarunı dӓwam itterӓ. Bu Ramazan ayında da yaralarnıň beterelüe öçen daru hӓm mediŝina materialları Ğazzӓgӓ ireşterelӓçӓk, Ramazan ayı buyınça hӓr kön meň ğailӓgӓ, barlığı yaqınça 200 meň keşegӓ cılı aş taratılaçaq hӓm 12 meň ixtıyacı bulğan ğailӓgӓ yӓrdӓm kürsӓtelӓçӓk.  

Törkiyӓneň bu tırışlıqları ğadellek hӓm tınıçlıq östendӓ qorılaçaq ike dӓwlӓtle çişeleşne xuplıy. İzrail monnan soň ayıruçı diwarları, qoral hӓm bombaları belӓn fӓlӓstinlelӓrne yuqqa çığarırğa tırışıp tügel, ӓ ğadellek, mӓrxӓmӓt belӓn citӓklӓp, legallek urnaştıra alacağın kürergӓ tiyeş.

Krizislarnıň betüe öçen tırışuçı Törkiyӓ

Ğadellek hӓm mӓrxӓmӓt qimmӓtlӓren yaqlawnı tarixi missiyase hӓm dӓwlӓt tradiŝiyase bularaq üz itkӓn Törkiyӓ din, tel hӓm rasağa qaramıyça hӓrwaqıt zolımğa qarşı, mazlum yanında buldı. Monıň iksez-çiksez ürnӓgen kürӓ alabız. 1492 yılda 200 meň tirӓse yӓhüd İspaniyada duçar qalğan basım hӓm zolımnan Ğosmanlı İmperatorlığına sıyına, xozur hӓm imin cirlӓrdӓ yӓşi. Ğosmanlı İmperatorlığında yӓhüdlӓr cӓmğiyӓt’ hӓm dӓwlӓttӓ möhim wazifalarğa kütӓrelӓ. Oxşaş ürnӓklӓrne Cömhüriyӓt tarixında da kürergӓ mömkin. Törkiyӓ yӓhüdlӓrneň 2nçe Bötendönya suğışında naŝist zolımınnan saqlanuı öçen qulınnan kilgӓnne başqara. Ul waqıttağı Marsel’ konsulı Nӓcdӓt Kӓnt naŝist yawlawındağı Franŝiyadӓ yӓşӓwçe hӓm alman cıyu şӓhӓrçeklӓrenӓ cibӓrelergӓ telӓngӓn şaqtıy yӓhüdne üz tormışın risk astına quyıp, Törkiyӓ çit il pasportın çığara hӓm alarnı bu zolımnan qotqara. Yӓnӓ şul uq çorda Törkiyӓneň Rodostağı konsulı bulğan Sӓlahattin Ülkümӓn Germaniya belӓn Törkiyӓ arasında krizis riskın belӓ torıp, Rodos utrawınnan cıyu şӓhӓrçeklӓrenӓ alıp barıluçı Törkiyӓdӓge yӓhüdlӓrne alman generalına tapşırmadı. Tarixtağı bu ürnӓklӓrgӓ küz salğanda Törkiyӓneň bügenge tırışlığı tağın da yaxşı aňlaşıla.

Törkiyäneñ üzen ayırılğısız öleşe itep kürgän geografik kiñlektä tınıçlıq häm totrıqlılıq täêmin itü tırışlıqlarınıñ qaderen belergä  häm bu tarixi forsatnı ıçqındırmasqa kiräk. Bügenge köndä bäreleş häm totrıqsızlıq üzäge itep kürelgän töbäkne 400 yıl buyı ğadel räweştä idarä itkän häm törle din äğ’zalarınıñ tınıç şartlarda yäşäwen täêmin itkän Ğosmanlı imperatorlığı mirasına iyä däwlät şöbxäsez töbäktäge bäreleş häm totrıqsızlıq problemasın çişügä dä möhim öleş kertäçäk.

Törkiyäneñ maqsatı berqayçan da başqa illädä xakimiyät qorıp alarnı êkspluataśiyäläw häm üz minminçel mänfäğät’lären tormışqa aşıru bulmadı,  kiresençä üz milli çikläre tışındağı keşelär öçen dä dönyanıñ ğadel häm yäşärlek urın buluın täêmin itü buldı.

Törkiyä üz ilendäge 80 million keşeneñ genä tügel, dönyadağı 7 milliard yarım keşene qızıqsındıruçı global’ maqsat öçen tırışa. Bu mäs’älädäge êçkersezlegen yaqında Myanma  häm Bangladeşta kürsätte. Arakanda küpläp üterügä duçar bulğan häm Bangladeşqa sıyınğan yöz meñnärçä ğayepsez,cäberlängän keşegä yärdäm qulı suzdı.

Törkiyä ilbaşı krizis barlıqqa kilgännän başlap tığız diplomatiya alıp barıp  dönyanıñ iğ’tibarın biregä cälep itärgä tırıştı, töbäkkä üz ğailäsen cibärep krizis täêsirlären ciñeläytü öçen Törkiyäneñ yärdämnären ireşterde. Bangladeşqa sıyınıp lager’larda yäşi başlağan yöz meñnärçä qaçaqqa Törek xezmättäşlek häm koordinaśiya agentlığı (TİKA)nıñ qaynar rizıq taratuı här kön däwam itä. Törkiyä 5500 çaqrım yıraqlıqta mondıy yärdäm başqarğanda kem anı mänfäğät’läre turında uylıy dip äytä ala?  Törkiyä barı tik qorılğan sistemanıñ üz mänfäğät’läre öçen dönyanı könnän kön idarä itelä almaslıq xälgä kiterü tırışlığın tuqtatu öçen tırışa.

Törkiyä - İzrail’ mönäsäbätläre

Törkiyä Cömhüriyäte İzrail’ belän diplomatik mönäsäbätlären töbäk tınıçlığı häm totrıqlılığına öleş kertäçäk tırışlıqlarnıñ möhim öleşe itep kürä. İzrail’neñ töbäk illäre belän suğışlar häm kiyerenkelekläre küz uñında totılğanda mönäsäbätlärne normal’ räweşta däwam itterü İzrail’neñ töbäktä yalğız qaluın da totqarlıy.

Fälästindäge här krizistan soñ Törkiyä –İzrail’ mönäsäbätläre kiyerenke tös ala. Törkiyäneñ keşeleklelege qayçaq İzrail’ xökümätenä oşap betmi häm bu ike arasındağı diplomatik mönäsäbätlärgä dä yoğıntı yasıy.

Ğazzädäge soñğı krizistan soñ tulı wäqalätle ilçelärneñ waqıtlıça illärenä qaytuı diplomatik mönäsäbätlärneñ  däräcäsen töşerep töşermäw  sorawların da tudırğan ide. İlçelärneñ ike yaqlı bularaq waqıtlıça kitüe döres adım bulır, ämma diplomatik mönäsäbätlärne ozaqqa özü fälästinlelärgä sankśiya kertügä barıp citärgä mömkin.

Mavi Marmara höcümennän soñ 6 yıl däwam itkän kiyerenkelek ike yaqlı bularaq tulı wäqalätle ilçelärneñ bilgelänüen täêmin itüçe kileşü näticäsendä kimegän ide. Yañadan başlanğan diplomatik mönäsäbätlär bar närsägä qaramastan Törkiyäneñ Fälästin mäs’äläsenä öleş kertüen häm moxtaclarğa yärdäm ireşterüne ciñeläytte.

Qudüs/Yerusalim basıp alınğan, Ğazzä blokadada, Yordannıñ könbatış üzänlege isä qamaw astında häm Fälästingä ireşü yulları xoquqsız räweştä bulsa da İzrail’ kontrolendä. Bu noqtada xis-toyğılarğa birelmiçä,aqıllı fiker yörtep problemalarnı tiränäytäçäk adımnardan yıraq toru kiräk. Oyışmalarıbız da bu noqtada koordinaśiyäle xäräkät itärgä ,êşçänleklären diplomatik missiyälärebez häm TİKA ofisı belän kiñäşläşep planlaştırırğa tiyeş.

İzrail’ citäkçelege bügenge köngä qadär monı êşlämäsä dä monnan soñ xalıqara cämğiyät’neñ tawışına qolaq salırğa häm fälästinlelärgä qarata zolımnı tuqtatırğa tiyeş.Üz tarixında iñ küp sörgengä duçar bulğan millät wäkilläreneñ ütkännärdä kiçergän qayğı-xäsrätne  bügenge köndä başqalarına yäşätmäwe zarur. Krizisnı tiränäytkän, keşelärne qotırtqan häm töbäkne totrıqsızlıqqa êtärgän ilneñ “aradaşçı” rolen üz östenä ala almawın kürü kiräk. 100 yıldır tınıçlıqqa susağan Qudüstä ütkännärdä bulğanı kebek törle din äğ’zaları tınıç şartlarda yäşärgä tiyeş.

Keşelär irekle häm imin räweştä xäräkt itä alğan häm säwdä canlanğan här cirdä älbättä solıx urnaşaçaq. Törek xezmättäşlek häm koordinaśiya agentlığı TİKAnıñ missiyäse – üze bulğan töbäklärdä iq’tisadi qalqınu asqormasın nığıtıp tınıçlıqnı saqlaw, ul bozılğan urınnarda anı qabat urnaştıru öçen tırışu.

 



Bäyläneşle xäbärlär