Ärdoğan nişläp qazandı?

İlbaşı idaräse süzçese möxtäräm İbrahim Kalınnıñ DailySabah gazetında (26.06.2018) basılğan mäqaläse

Ärdoğan nişläp qazandı?

Törkiyä saylawçıları 24nçe iyün’dä kritik ähämiyätle bulğan ilbaşı häm parlament saylawlarında tawış birü öçen ärcä yanına kitte. Qatnaşu däräcäse 80%tan artıq buldı. İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan tawışlarnıñ 52,5%ın alıp yanadan saylandı häm iñ yaqın köndäşennän 10 millionnan kübräk keşeneñ ışanıçın qazandı. Ğadälät häm qalqınu partiyäse 42,5% belän östen çıqtı. Şulay itep AQ partiyä häm Millätçe xäräkät firqäsennän toruçı Cömhür ittifağı parlamentta kiräkle küpçelekne qazandı.

Näticälär xalıqnıñ Ärdoğan häm partiyäsenä ışanıçınıñ däwam itüen kürsätä. Şundıy uq däräcädä ähämiyätle bulğan tağın ber aspekt – yaña ilbaşı sistemasına birelgän teläktäşlek. Şulay itep, Ärdoğan yaña sistemanıñ täwge prezidentı bularaq saylandı. Şaqtıy tartışulı uzğan saylawda Ärdoğan näticäle kampaniya alıp barıp xalıq arasındağı populyarlığın saqladı. Oppoziśiyädäge partiyälär küpmeder ball aldılar, ämma bu Ärdoğannıñ Törkiyä säyäsätendäge köçle torışın qurqınıç astına quyarlıq bulmadı. Ul 16 yıldır xakimiyättä tora häm 13 saylaw, 1 referendumnan ciñüçe bularaq çıqtı. Bu yulı da ul iñ yaqın köndäşennän 20 ball alda ide. Xäzerge waqıtta dön’yanıñ ber cirendä dä bu wazıyfağa kandidat bula alaçaq başqa säyäsi isem yuq. Älege wäzğıyät’ Ärdoğannıñ säyäsi dahilegen genä tügel, şul uq waqıtta, törek cämğıyäteneñ küp kenä çit il küzätüçese añlıy almağan sośial’-säyäsi çınbarlığın da açıqladı.     

Ärdoğan häm AQ partiyä 2002nçe yıldan birle däwam itüçe köçle kürsätkeçläre näticäsendä Törkiyädä populyarlığın saqladı. Saylawçılarnıñ küpçelege, Ärdoğannıñ liderlığın alqışlap, Törkiyä iqtisadın uñışlı räweştä yañartuın, tağın da sığılmalı häm qolaçlawçı säyäsi sistema oyıştıruın häm törle qatlawlardağı keşelärneñ iqtisadi, säyäsi häm sośial’ mobilizaśiya mäydannarında qabul qılınuın täêmin itüen rasladı. 

Ärdoğannıñ uñışınıñ sere – xalıqqa östenlek birgän säyäsät. Partiyä häm şäxes säyäsätendäge betmäs-tökänmäs qarşılıqları tışında, Ärdoğan az häm urta keremle millionnarça ğailäneñ yäşäw standartların kütärü, belem birü, sälamätlek, infrastruktura, yul, aêroportlar häm toraqlarğa investiśiyä yasaw öçen alnı-yalnı belmiçä eşläde. İl külämendä şähärlärdä häm awıllarda yäşäwçelärneñ mänfäğat’lären qayğırtuçı sośial’ ğadellek säyäsäteneñ arxitektorı.      

Ärdoğannıñ uñışı barı tik xezmät kürsätü säyäsäte belän genä bäyle tügel. Ul ilneñ ictimağıy häm säyäsi mäydanın körtlär, ğaläwilär, yähüdlär, grek pravoslav cämğıyäte, ärmännär häm süryanilär şikelle küptörle törkemnärgä açtı. Kört tele belän bäyle tıyu beterelde häm körtlär dä başqa êtnik törkemnär şikelle irekle aralaşa başladılar. Sośial’ xäräkätlelek yulları alarğa da açıldı. Ärdoğan, şulay itep, küp kenä kört isemen dä üz saflarına quştı. Alarnı da kertep törek cämğıyäteneñ barlıq qatlawlarında köçle bäyläneş tözede. PKK terrorçı oyışması belän körtlär arasında açıq ayırma yasadı häm çınbarlıqtağı mäs’älälärgä qarağanda kübräk üzeneñ barlığın kürsätergä omtıluçı, şuna ähämiyät birüçe terror çeltäreneñ zolımı häm yuq itüennän qotqardı. Tışqı säyäsättä isä, Törkiyäneñ xalıqara qaraşın kiñäytep, Afrika, Aziya häm Latin Amerikası däwlätlärenä qul suzdı. Ärdoğan tışqı säyäsätne beräw qazanıp, ikençese ciñelgän uyın bularaq kürmi. NATO berlektäşe häm Awrupa Berlege äğ’zalığına kandidat buluı Törkiyäne başqa töbäklär belän bäyläneşlärdän totqarlamıy. Asılında, Törkiyäneñ 360 graduslı tışqı säyäsät anlayışı buluı çiklärneñ tışındağı bolğawır dön’yada ilneñ mänfäğat’lären saqlaw öçen kiräkleder. Törkiyäneñ dön’yada zolım kürüçe xalıqlarğa yärdäm itü öçen quyğan tırışlıqları dön’yäküläm tanılu aldı häm möselman ğalämendä genä tügel, başqa cirlärdä dä millionnarça keşeneñ teläktäşlegen qazandı.  

 

Ärdoğannıñ “Dön’ya biştän böyekter” şiğare belän dön’yäküläm ğadellekkä yünälgän çaqıruı qayber köç çığanaqlarına oşamasqa mömkin. Ämma bu dön’yadağı bügenge tärtipneñ nigezendäge kimçelekne kürsätä. Tulayım alğanda, Ärdoğannıñ ciñüen barı tik Törkiyädäge keşelär tügel, Fälästin, Somali, M’yanma, Äfğanstan, Paqıstan, Urta Aziya, Balkannar häm başqa bik küp cirlärdäge xalıqlar qotladı. Oppoziśiyä üz citeşsezlekläre öçen cawaplılıq alırğa tiyeş. Ärdoğan 16 yıl buyınça xärbilär belän grajdannarnıñ kontrolen äydäp barğan häm Törek däwläten saqlaw öçen üzen atalğan dip uylawçılarnıñ köçen kimette. Bu noqtada säyäsi köçne qullanunıñ berdänber yulı ğomum saylawlarda ciñü. Ärdoğan bu wäzğıyät’ne kürä torıp yarışqa kerde häm qazandı. Oppoziśiyä partiyäläre tağın da kübräk êşläsen, şäxsi säyäsätläre häm pıçratu kampaniyäläre belän çiklängän komfort mäydannarınıñ tışındağı törek saylawçısınıñ närsä söyläwen tağın da yaxşıraq tıñlasın.   

Soñğı atnalarda Törkiyädäge saylawlar belän bäyle yalğış mäğ’lümatnı här cirdä kürdek. Könbatış matbuğatındağı qayber jurnalistlar uramdağı çınbarlıqtan xäbär yasaw urınına oppoziśiyä kandidatlarına teläktäşlek kürsätüçe säyäsi kiñäşçe şikelle qılandılar.  Monnan êlek tä bulğan şikelle, Ärdoğannıñ saylawda ciñelüe turındağı farazları yalğış çıqtı. Maqsatları uquçılar häm tamaşaçılarğa manipulyaśiyä yasaw ide, ämma êşkä yaramadı. Bu wäzğıyät’ könbatış jurnalistlarına qarata xörmätne qaqşata. Tağın da naçarı, alar Törkiyäneñ sośial’ häm säyäsi dinamikasın añlamawların däwam itä. Bu saylaw alarğa sabaq buldı.  

Tıştan küzätüçelär Ärdoğannıñ ciñüen aldan kürä almadı, çönki alğan mäğ’lümatlarınıñ çığanağı Könbatış illäre başqalalarındağı analitik üzäklärneñ bikle işekläre artında uzğan cıyılışlarda Törkiyä belän bäyle taraflı fiker beldergän marginal’ şäxeslär häm törkemnär ide. Üzlären Törkiyä belgeçe dip sanawçı qayberäwlärneñ bu däwlät xaqında xätta citdi räweştä yasalaçaq analiz öçen citärlek nigezläre yuq. 24nçe iyün’ ilbaşı häm parlament saylawları barı tik Ärdoğan tügel, oppoziśiyä belän dä bäyle ide.

Nätiçälär bilgele. Törkiyä, ilbaşı sisteması belän yaña çorğa kergändä, bolğawır cirlektä totrıqlı häm çäçäk atuçı utraw bulıp qala birä.  



Bäyläneşle xäbärlär