تورکیه پنجره‌سیندن اورتادوغو(45)

عراق حکومتی اولوسلار آراسی حقوقا ضد اولا‌راق حیاتا کئچیریلن رفراندومون آردین‌دان قوزئی عراق بؤلگه‌سل ایداره‌یه قارشی موداخیله ائتدی و قوزئی عراق بؤلگه‌سل ایداره تخمینن 2003 سرحدلرینه دوغرو چکیلمه‌یه باشلادی

تورکیه پنجره‌سیندن اورتادوغو(45)

تورکیه پنجره‌سیندن اورتادوغو(45)

 

قوزئی عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمینده اولوسلار آراسی حقوقا ضد اولا‌راق حیاتا کئچیریلن رفراندومون اوزرین‌دن بیر آیدان چوخ واخت کئچدی. بیز ده بو هفته رفراندوم و سونرا باش وئرن‌لرین فونوندا عراقدا یئنی دؤورو تحلیل ائدجگیک.

آتاتورک اونیورسیته‌سی اولوسلار آراسی ایلیشکیلر بؤلومو آراشدیرماجی‌نین علمی دوکتور جمیل دوغاچ ایپگین مسئله ایله باغلی قیمتلندیرمه‌سینی تقدیم ائدیریک.

------

قوزئی عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی (کیبی) بوتون اعتراضلارا باخمایا‌راق رفراندومون کئچیریلمه‌سی‌نین اوستون‌دن بیر آیدان چوخ واخت کئچدی. عراق حکومتی اولوسلار آراسی حقوقا ضد اولا‌راق حیاتا کئچیریلن رفراندومون آردین‌دان قوزئی عراق بؤلگه‌سل ایداره‌یه قارشی موداخیله ائتدی و قوزئی عراق بؤلگه‌سل ایداره تخمینن 2003 سرحدلرینه دوغرو چکیلمه‌یه باشلادی. بیر آی اوّل موستقیل‌لیک دانیشلیرکن ایندی ضعیفلمیش بو فدرال بؤلگه‌نین بغدادا آسی‌لی حالا گلدیگی دانیشیلیر.

رفراندوم عراقدا جیدی دییشیک‌لیک‌لرین اؤنونو آچدی. عراق اوردوسونون همن حرکته کئچمه‌سی، ایران، تورکیه و عراقین اورتاق حمله‌لری قورولان پلانی پوزدو. کرکوک و موباحیثه‌لی اراضی‌لر یئنی‌دن مرکزی حکومته باغلاندی. سرحد قاپی‌لاری و هاوا لیمان‌لاری‌نین نظارتی ده بغدادا کئچیر. هابور سرحد قاپی‌سینا عراق اوردوسو یئرلشیب. سوریه-عراق سرحدی دا مرکزی حکومتین نظارتینه کئچدی. سوریه وطنداش ساواش‌سی، تورکیه‌نین ناتو عضو‌لوگو، تهران‌ین ترور تشکیلاتی پ.ک.ک-نین ایران قولو پژاکا قارشی یومشاق موقعیتی سببین‌دن آرا‌لاریندا بیر چوخ موناقیشه‌لر اولان تورکیه و ایران هئچ کسین گؤزلمدیگی بیر شکیلده سرعتله یاخین‌لاشدی. ایکی اؤلکه ده بغدادین یانیندا گوج‌لو بیر شکیلده یئر آلدی. بنزر بیر شکیلده داها بیر ایل اؤنجه بعشیقه پایگاهی بحرانی سببی ایله بیر-بیرلرینه قارشی آغیر اتهام ائدن عراق‌لی و تورک لیدرلر گوجلو بیر اتفاق قوردو.

گلینن نقطه‌ده، عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی یالنیز موستقیل اولماغا دایر گؤزلنتی‌سینی دئییل، عینی زاماندا 2005دن اعتباراً آنایاسایا قارشی فاکتیکی وضعیت یارادا‌راق الده ائتدیگی اوستونلوک‌لری ده ایتیردی. ایلک اولا‌راق کرکوک‌دکی فاکتیکی حاکمیتینی، سونرا ایسه ایقتیصادی قایناقلار اوزرینده نظارتینی ایتیریب. سون اینکیشافلا برابر، عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی چوخ اؤنملی ایکی ایقتیصادی آواتاژینی ایتیردی و یئنی‌دن مرکزی حکومته آسی‌لی حالا گلدی. بو اوستونلوک‌لردن ان اهمیت‌لی‌سی (باشدا کرکوک‌دن گلن‌لر اولماق عذره) موباحیثه‌لی بؤلگه‌‌لردن گلن نفت گلیرلری‌نین کسیلمه‌سی. عراق حکومتی سرحد قاپی‌لاری‌نین نظارتینی تامامیله الده ائتمک ایستییر. بو وضعیت 1990‌لارین اولین‌دن بری سرحد قاپی‌سین‌دان الده ائتدیگی گلیرلرله بؤیوک بیر ایقتیصادی گوج وئرن، سانکی یئرلی دره بی‌لیک حالینا گلن قوزئی عراق‌لی شخص، پارتی و لیدرلر اوچون ان آز نفت گلیرلری‌نین ایتکی‌سی قدر اهمیت‌لی.

تورکیه-ایران-عراق اتفاقی، هر شئی‌دن اوّل عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی‌نی دستکله‌ین بؤلگه دیشی گوجلرین تلاشلارینی آسان‌لیقلا بوشا چیخاردی. خاریجی گوجلرین بؤلگه‌دکی گوجونون سرحدلرینی اورتایا قویدو. عراق آنایاساسی‌نین اوجو آچیق اولا‌راق قویدوغو کرکوک و موباحیثه‌لی اراضی‌لر باره‌سینده 140-جی ماده‌سی‌نین قالدیریلماسی بو گون‌لرده عراق مرکزی حکومتی‌نین گوندمینده. بلکه ده بغداد داها دا ایره‌لی بیر آددیم آتا‌راق عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی‌نی لغو ائده‌جک.

نؤوبتی پروسه‌سده قوزئی عراقدا کوردوستان دموکرات پارتی و عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی‌نین کئچمیش گوجلرینی قوروماق و اسکی سیستمه قاییدیش آختاریشی قوزئی عراقدا ایچ قاریشیق‌لیغی آرتیرا بیلر. حتی عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی‌نین اؤز ایچینده بؤلونمه‌سینه ده بیر وضعیت اورتایا چیخارا بیلر. بو حالدا، اربیل-بغداد علاقه‌لرین‌دن چوخ، اربیل-بغداد، سولیمانیه-بغداد موناسیبت‌لری‌نین دانیشیلا یئنی بیر عراق شک‌لی ایله قارشیلاشاریق.

نوامبر آیی اعتباریله عراق یئنی بیر اؤلچویه کئچمیش کیمی گؤرونور. کیم بیلیر بلکه ده 14 ایللیک ایشغال دؤورو عراق مرکزی حکومتی‌نین کونسولیداسیون-و ایله سون تاپا‌بیلر. داوام‌لی اتنیک و مذهبی فرق‌لر موناسیبتیله سویونو اولا‌راق بیر آرادا توتولدوغو ایره‌لی سورولن عراقین میللی کیم‌لیگی عراق بؤلگه‌سل یؤنتیمی رفراندومو سونرا گوجلنمیش وضعیتده. حشدی شعبی بونیه‌سینده چیگین-چیگینه ووروشان هم شیعه، هم ده سوننی تورکمن‌لر، عراق اوردوسو ایچینده پئشمرگ-ه قارشی ساواشان کورد گؤکنلی قوموتانلار بونون اساس گؤستریجی‌سی. گلن ایل عراقدا سئچیم‌لر وار. بو سئچیم‌لر بؤیوک اؤلچوده بو حادثه‌لرین تأثیری آلتیندا فورما‌لاشا‌جاق. عراق باش ناظیری عبادت ساحه‌دکی اوغورونو سیاسته گزدیره عراق یئنی بیر اینتقراسیون پروسه‌سینه گیره‌بیلیر. چونکی عراق بونو ایستییر، ایران بونو ایستییر و تورکیه بونو ایستییر.

سونراکی گون و آیلاردا تورکیه ایله عراق آراسیندا موناسیبت‌لرین گئتدیکجه درین‌لشه‌رک آچیق وبللی آددیم‌لارا چئوریلمه‌سی احتیمالی وار. چونکی تورکیه، عراق مرکزی حکومتی‌نین اگمنلیگینی برپا ائتدیگی پروسه تام دستک وئردی. ایکی اؤلکه آراسیندا خصوصیله ترورلا موباریزه مسئله‌سینده امکداشلیغین گئنیشلندیریلمه‌سی گوندمده. تورکیه‌نین عراق‌داکی بعشیقه پایگاهی موضوعسوندا دا راضی‌لیق الده اولونموش کیمی گؤرونور. داعش ایله موباریزه‌ده اهمیت‌لی بیر ایرلیلییش قید ائدن عراق مرکزی حکومتی‌نین عینی ایستیقامتده پ.ک.ک-یا قارشی دا آددیم‌لار آتماسی تورکیه‌نین ان بؤیوک گؤزلنتی‌سی. بو باره‌ده عراق طرفی ده ایستک‌لی گؤرونور. آنجاق ایکیطرف‌لی موناسیبت‌لرین ایستنیلن سویه‌یه گلمه‌سی اوچون عراق طرفی‌نین ماراق‌لی اولماق‌دان دیگر آچیق نتیجه‌لر اورتایا قویماسی لازیم‌دیر.

-------

آتاتورک اونیورسیته‌سی اولوسلار آراسی ایلیشکیلر بؤلومو آراشدیرماجی‌نین علمی دوکتور جمیل دوغاچ ایپگین مسئله ایله باغلی قیمتلندیرمه‌سینی تقدیم ائتدیک



ایلگیلی‌لی خبرلر