تۆرکیأنینگ گۆن ترتیبی ۲۹: بۇسغونلار و تۆرکیأنینگ کؤمِکلری

جان آجون؛ سیاسات، ایقدیصادیه‌ت و جمغیت غازناسی- ستا

تۆرکیأنینگ گۆن ترتیبی ۲۹: بۇسغونلار و تۆرکیأنینگ کؤمِکلری

سیاسات، ایقدیصادیه‌ت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسئله بۇیونچا سینینی اۇقایارسینگیز:

تۆرکیأنینگ انسان پرور (بشری) کؤمِک و بۇسغون سیاساتی دۆنیأده ۱-نجی اۇروندا بۇلوپ بۆتین دۆنیأ آدامزات ساپاغینی بریأر. تۆرکیه بیر یاندان دۆنیأده اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک برن یورت حؤکمۆنده، آداما صارپا قۇیماغینگ، پایلاشماغینگ و کؤمِک اتمه‌گینگ نأحیللی ادیلمه‌لیدیگینی بۆتین دۆنیأ گؤرکِزیأر. تۆرکیأنینگ آداما صارپا حۇرمات قۇییان داشاری سیاسات توتومی، آدام حقوقلاری دیه‌ن بۇلوپ قاپیلارینی نینگ آرقاسینا گیزله نن یورتلارینگ تِرسینه، آداما آدام بۇلاندیغی اۆچین صثارپا قۇیماغینگ نأحیللی بۇلمالیدیغینی بیله کی یورتلارا نوسغا گؤرکِزیأر. تۆرکیأنینگ شۇل بیر واغتدا اینگ کؤپ بۇسغون قابول ادن یورت بۇلماغی، تۆرکیأنینگ توتومی نینگ تاپاووتلیدیغینی اۇرتا قۇییار.

گلوبال انسان پرور کؤمِک ۲۰۱۸ حابارناماسینا گؤرأ تۆرکیه گچن ییل اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک برن یورت بۇلدی. دۆنیأنینگ اینگ جۇمارت یوردی حؤکمۆنده سایلانان تۆرکیه آدام باشینا دۆشیأن میللی گیردجیسی نینگ ۰.۸۵ گؤتریمینه دنگ گلیأن انسان پرور کؤمِک بردی. میللی گیردجأ گؤرأ تۆرکیه دن سۇنگ اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک بریأن یورتلار ۰.۱۷ گؤتریم بیلن لوکزامبورگ و نروژ بۇلدی.

مرکزی بریتانیادا یرله شیأن قالقینیش حرکتلری قوراماسی نینگ حابارناماسینا گؤرأ تۆرکیه گچن ییل ۸.۰۷ میلیارد دلارلیق انسان پرور کؤمِک بریپ دۆنیأده اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک برن یورت بۇلدی. تۆرکیه دن سۇنگ اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِگی ۶.۶۸ میلیارد دلار بیلن آمریکا یتیردی. آمریکانینگ یرینه یتیرن انسان پرور کؤمِگی میللی گیردجیسینه گؤرأ ۰.۰۴ گؤتریمه بارابار بۇلدی. آمریکادان سۇنگ اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِگینی برن یورت ۲.۵۲ میلیارد دلار بیلن آلمانیا بۇلدی.

تۆرکیأنینگ انسان پرور کؤمِک بۇیونچا بیله کی یورتلارا قارانگدا اؤنگده بۇلماغی تۆرکیأنینگ آدامی آدام یرینه قۇییان داشاری سیاسات آلیپ باریاندیغی نینگ آیدینگ گؤرکِزیجیسیدیر. تۆرکیه دۆنیأده اؤز تاپاووتلیلیغینی اۇرتا قۇییار. آدام حقوقلاری و دموکراسی نینگ تاراپداریدیقلارینی اؤنگه سۆریأن یورتلارینگ انسان پرور کؤمِکده تۆرکیه دن اؤرأن ایزدا بۇلماقلاری، اؤنگه سۆریأنلری نینگ حاقیقاتا باپ گلمه یأندیگی نینگ اینگ آچیق ثبوتناماسیدیر.

تۆرکیأنینگ بۇلسا انسان پرور کؤمِک باراسیندا بیله کی یورتلارا قارانگدا اؤرأن اؤنگده بۇلماغی، تۆرکیأنینگ آدام حقوقلارینا سؤز بیلن دأل یۆره‌گی بیلن صاپرا قۇییاندیغینی گؤرکِزیأر.

انسان پرور کؤمِگه قۇشماچا تۆرکیأنینگ شۇل بیر واغتدا دۆنیأده اینگ کؤپ بۇسغونا قوجاق آچان یورت بۇلماغی، تۆرکیأنینگ تاپاوودینی ینه ده بیر گِزِک اۇرتا قۇییار. ۳.۵ میلیون بۇسغونا یر ایه چیلیگینی ادن تۆرکیأنینگ دۆنیأدأکی انچمه یورتدان تاپاووتلیلیقدا، آدامزات و ویجدان تایدان حرکت ادیأندیگینی گؤرکِزیأر. تۆرکیه انچمه یورتدان تاپاووتلیلیقدا هم بۇسغون بۇلوپ یوردونا سیغینان آداملارا حۇرمات صارپا قۇییار. هم ده سرحدینگ بیله کی تاراپینداقی آداملارا انسان پرور کؤمِک بریأر.

اساسان هم دۆنیأده راسیزم ینگ یۇقارلان، بۇسغونلارا قارشی برک سیاساتینگ آلینیپ باریلیان و آداملارینگ اۇرتالیر دنگیزینده اؤلمه گینه تۇماشاچی بۇلونان بیر دؤوۆرده تۆرکیأنینگ توتومی آدامزات تایدان اولی آبرایدیر. تۆرکیه دأکی آشاکؤپ بۇسغون ایلاتینا قارامازدان، یورتدا سیاسی دورنوقسیزلیغینگ باشدان گچیریلمه‌زلیگی و راسیزم ینگ آرتمازلیغی، دۆنیأدأکی بۇسغونلارا قارشی آیدیلانلارینگ حاقیقاتا باپ گلمه یأندیگینی ثبوت اتدی. اوروپا بیله له شیگیندأکی و آمریکاداقی بۇسغون دارتغینلیغی نینگ آصلینا سِر ادیلِنده راسیزم و داشاری یورت دوشمانچیلیغی دارتغینلیغینی گؤرکِزیأر.

میثال اۆچین آیتجاق بۇلساق، آلمانیاداقی حؤکۆمتینگ باشینداقی دۇغان پارتیالار (حِزبلر) حؤکمۆنده سایلاولارا بیله قاتناشان هریستیان دموکراتلار (مسیحی دموکراتلار) و هریستیان سوسیالیستلارینگ بیله لیکده بۇلماغی تاریحینداقی اینگ اولی دارتغینلیغی، هریستیان سوسیالیستلارینگ بۇسغونلارا قارشی حاص بر سیاسات طالاپ اتمه‌گیندن گؤزباش آلیار. ۵۵۰ میلیوندان قۇوراق ایلاتا ایه بۇلان اوروپا بیله له شیگینه بؤلگه دن تۆرکیه دأکی بۇسغون سانی نینگ ۳-ده بیری نینگ گلمه‌گی بۆتین اوروپا بیله له شیگینده اولی دارتغینلیق دؤره‌مه‌گینه سبأپ بۇلدی و اوروپا یورتلارینگ آراسینداقی قاتناشیقلارا حۇوپ آباندیردی. اوروپا بیله له شیگی یورتلاریندا آشاساغچی پارتیالارینگ آلیان سسلری آرتدی و انچمه یورتدا ۲-نجی یا دا ۳-نجی اینگ اولی سیاسی پارتیا اؤورۆلدی.

تۆرکیه ده بۇلسا اوروپا بیله له شیگیندن ۳ اِسسه حاص کؤپ بۇسغون بۇلماغینا قارامازدان، بۇسغون دارتغینلیغی باشدان گچیریلمه‌یأر. تۆرکیه‌دأکی بۇسغونلار بیلن باغلانشیقلی آدامزات توتومی نینگ گؤزباشی تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب اردوغان ینگ توتان یرلیلیگیندن قایدیار.

سیاسات، ایقدیصادیه‌ت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسئله بۇیونچا سینینی اۇقادینگیز.

 



دِگیشلی حابارلار