роһиңйа мусулманлири؛ араканму йаки пәқәтла қанму? (авазлиқ)

«дунйа көзники»  (02)

роһиңйа мусулманлири؛ араканму йаки пәқәтла қанму? (авазлиқ)

роһиңйа мусулманлири؛ араканму йаки пәқәтла қанму?

 

дунйа көзники»  (02)

роһиңйа мусулманлири؛ араканму йаки пәқәтла қанму?

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

 «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида, «роһиңйа муслуманлири: араканму йаки пәқәтла қанму?» темилиқ анализни аңлитимиз.

түркийә авази радийоси: есиңларда болса керәк пирограммимизниң алдинқи санида «дунйа көзники»дин устанбулға нәзәр салған идуқ,  бүгүнки санида болса, араканға нәзәр салимиз.

бәлки техи йеқинға қәдәр аракандики роһиңйа мусулманлирини пәрзәнтлириңиз аңлимиған болуши мумкин. 2017 – йили 25 - авғусттин кейин бирманиң зулмидин қечип 500 миңдин артуқ инсанниң баңладишта панаһланғанлиқини вә уларниң паҗиәсиниң нәқәдәр чоң икәнликини билип йәттуқ. төвәндә силәргә әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәсилигә алақидар анализини диққитиңларға сунимиз.

**** *** ** **** **** ***

алди билән араканниң қәйәргә тоғра келидиғанлиқини чүшүнүш үчүн бир аз җоғрапийәдин сөз қилайли!

бирма؛ тайланд, лаос, хитай, баңладиш вә бингал қолтуқи билән чегралинип туриду. аракан бирманиң 7 өлкисидин бирси болуп, бирманиң саһилни бойлап узунға сөзүлған әң истиратегийәлик райони һесаблиниду. араканда ислам дининиң тарқилиши бенгал қолтуқида деңизға ғәрқ болуп кәткән кемидин қутқузуп қилинған мусулман содигәрләр арқилиқ башланған болуп, аракан мусулманлириму худди моро мусулманлириға охшаш узун әсирләргичә өз падишаһлиқлирини қуруп йашиған иди. ғәрб емперйалистлириниң кеңәймичи сийасәтлири түпәйли 1885 – йилида әнгилийәниң ишғалийитигә дуч кәлди. «әгәр бир дәрйада икки билиқ җедәл қиливатқан болса, шуни билип қойуңки, у йәрдин бир аз илгири узун пачақ бирәр инглиз өткән болуши мумкин» дегән қизил тәнликләрниң мақал - тәмсилини әскә салғандәк, бирма 1948 – йили әнгилийәниң ишғалийитидин қутулуп мустәқиллиқини қолға кәлтүргәндин кейин, ички мәсилилириму көпийишкә башлиди. 1962 – йили һәрбий – сийасий өзгириш арқилиқ һакимийәтни алқиниға алған генерал ни вин, әйни чағда «бирма» дәп атилип келиватқан дөләт намини «мийанмар» дәп өзгәртти. шундақ қилип бир партийәлик җумһурийәт дәври башланғандин кейин, дөләт сийасити сүпитидә мусулманларни йүрт - маканлиридин қоғлап чиқириш башлинип кәтти. әйни чағда «969 һәрикити» дәпму аталған радекал буддистларниң инсанийәткә зит һуҗумлириниму унтумаслиқ лазим. онларчә йил давамлашқан бу сийасәт билән һазирқи кәлгән нуқтиға мәйли қайси тәрәптин қарисиңиз қараң, дәрт- әләм, көз йешин, сүргүн қилиш, қирғин вә қан билән толған арканни көрисиз, гойа аракан әмәс ақан қан.

*** *** ** ** **** ** ** *** *****

бизму араканда мәсилиләргә диққәтни тартиш үчүн йавропа рәһиңйалиқлар кеңиши башлиқи вә ташқи ишлар министилиқи муавин мәслиһәтчиси, баш әлчи үмид йардәмниң иштирак қилиши билән әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултетида бир йиғин чақирған идуқ. голландийәдин кәлгән меһминимизниң икки исми бар болуп, бирси ла җо, йәнә бирси муһәммәд һубәйб иди.

немә үчүн? дәп сориғинизда вәзийәтниң һәқиқй маһийитини чүшәнгили болиду. чунки мийанмарда айримчилиққа дучар болмаслиқ үчүн барлиқ мусулманлар өзиниң һәққиий исмидин башқа йәнә мийанмарчә исим қоллиниши керәк. биз бу әһвалларниң 1980 – йилида болғарийәдә түркләрниңму бешидин өткәнликини, һәтта қәбир ташлириниму өзгәртишкә мәҗбур болғанлиқини билимиз. қисқиси, мәсилә интайин еғир дәрт - әләм техиму чедиғучсиз. бирақ нәпәс еливатқанла болсақ, үмид бар худди «өлмигән җанда үмид бар» дейилгинидәк. шуңа һәл қилиш чарсиниму сөзлишишкә тоғра келиду.

1 – мийанмар һөкүмитигә хәлқаралиқ бесим шәкилләндүрүш. һәрқандақ йәрдә һәқ вә адаләт әмәс, зулум вә зораванлиқ мәвҗут болса, бу хил зорваанлиқни пәқәт күч биләнла тохтатқили болуши мумкин. шуңа хәлқара җамаәтчиликниң мийанмарға техиму қаттиқ бесим ишлитиши үчүн барлиқ йолларни һәрикәткә селиш лазим. бу йол һәммидин бәк дөләтәр ара мунасивәт вә хәлқаралиқ тәшклатлар арқилиқ техиму йахши ипадисини тепиши мумкин.

2 – хәлқаралиқ һәл қилиш гурупписи қурулуши керәк. худди украинадики минсик гурупписиға охшаш мәслиләрни һәл қилиш үчүн хәлқара киризис вә һәл қилиш гурупписи қурулиши лазим. шуни билимизки, хитай билән һиндистан бу мәсилини һәл қилиш тәрәптә әмәс, мәслисини күчәйтиш тәрәптә туриду. буниңға қаримастин, уларниму мумкин қәдәр һәл қилиш һәрикитиниң бир парчисиға айландурушни ишқа ашурушқа тоғра келиду. бу һәл қилиш гурупписи араканлиқларниң бихәтәр һалда дөләтлиригә қайтишини вә қайтқандин кейинки йашаш һәқ – һоқуқини әмәлгә ашурушни капаләт астиға елиш үчүн көзитишкә мәсул болуши лазим.

3 – аракандики зулум, бесим вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини хәлқаралиқ мәсилигә айландуруш. араканлиқларму худди сүрийәдики кордларға охшаш техичә рәсмий кимликкә игә әмәс. рәсмий қанунлуқ салаһийити болмиғанлиқи үчүн, маарип, сәһийә қатарлиқ әқәллий еһтийаҗлирини һәл қилишму мумкин әмәс. дунйадики барлиқ аммивий тәшкилатлар, халисанә йардәм җәмийәтлири, өзи туруватқан дөләтләрдә бу дәпсәндичиликләрни күнтәртипкә елип келәләйду. қанунлуқ һәрикәт башлийалайду. һәқ – һоқуқ дәпсәндичилики садир қилған дөләт йаки армийә мәсуллириға қарита ечилидиған давалар, әгәр нәтиҗилик болған тәқдирдә, ваз кәчтүргүч рол ойнийалиши мумкин.

4 – баңладишқа йардәм қилиш керәк. өзи қейин әһвалда туруватқан баңладешниң йүз миңлиған кишигә йардәм қилалиши үчүн йалғуз ташлап қойулмаслиқи лазим.

5 – истиратегийә органлирини алдинқи пиланға чиқириш лазим. мийанмарниң зулумлириға охшаш дунйаниң қандақ йеридә бир инсанийәткә хилап киризис болса, түркийә, апәт вә җиддий һаләтләргә тақабил туруш идариси, қизил ай җәмийити, инсан һәқ вә һурийәтлири, инсанпәрпәрврәлик йаридәм җәмийити «İHH» қатарлиқ аммивий тәшклатлар һәр түрлүк йардәмләрдә болуши керәк. лекин интайин қиммәтлик вә җиддий болуш билән биргә пәқәтла инсанпәрврәлик йардәмләрму йәтмәйду. бәлки истиратегийәлик һәл қилиш чарилирини оттуриға қойидиған мәркизий органлар, омумий йүзлүк әмәс, хусусийлашқан тәтқиқат органлириму йәнә шундақ қиммәтлик ишларни қилалайду.

6 – түркийәниң рәһбәрликидә бир хәлқаралиқ даимий киризис гурупписи қуруп чиқиш лазим.

7 – йәр шари характерлик чүшәнчә пәйда қилиш лазим. чүнки аракан мәсилиси, қуддусқа охшаш пәқәт мусулманларла тәрәпдар болидиған мәсилә әмәс. бу хил мәсилиләрдә хәлқаралиқ пикир пәйда қилиш интайин муһим. бу нуқтидин җумһур рәис әрдоғанниң рәпиқиси болуш сүпити билән әминә әрдоған ханимниң зийарәт қилғанлиқи интайин мәнилик болған иди. дунйаниң мәйли қандақла йеридә болушидин қәтий нәзәр оқурмәнлиримизму йәр шари характерлик пикир пәйда қилиш үчүн актип хизмәт қилалайду. 

бәзидә бирла нәрсә өзгәрсә, нурғун нәрсиләр өзгиришкә башлайду. худди шаир «келимат өзгәрсә, ақдеңиз болиду» дегәндәк...

ундақта қени әмисә қарап турмайли! азапларни ортақлашқинки, зулумға учриғучиларниң көз йашлири азайсун. араканлиқ омақ балилар әтисигә қорқунч ичидә әмәс, үмид билән қарийалайдиған болсун!

аптори: әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбул

һөрмәтлик  қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر