иранда вәқәләр техиму улғийип кетәмду?

тәтқиқатчи җан аҗунниң темиға мунасивәтлик анализи

иранда вәқәләр техиму улғийип кетәмду?

ирандики вәқәләр техиму улғийип кетәмду?

иранда намратлиқ вә ишсизлиққа наразилиқ билдүрүш үчүн мәшһәд шәһиридә башиған намайишлар қисқа вақит ичидила нишабур, шаһруд, қирманшаһ, қум, рәшт, йәзд, казвин, заһидан, әхваз вә башқа нурғун шәһәргә кеңәйди. намайишларда дәсләп һөкүмәт тәнқид қилинди, арқидин инқилаб рәһбири һаманей болуп нурғун сийасий күчләрму буниңдин нисвесини алди. қум шәһиригә охшаш шиәләрниң ғоллуқ мәркәзлиридин болған бир шәһәрдә «һаманей вә һизбуллаһқа ләнәт болсун»дегән шоарлар товланди, намайишларларда  нурғун адәм наразәт астиға елинди, 20дин көпрәк адәм җенидин айрилди. бу йәрдә соришқа тегишлик соал мундақ: иранда буниңдин кейин немиләр йүз бериду? намайишлар улғийип кетәмду йаки ахирлишамду?

иран җәмийитигә нәзәр салидиған болсақ мундақ икки мәсилини байқаймиз: биринчиси күндин-күндин начарлишиватқан иқтисад, иккинчиси ички сийасәт ғәвғасидур.

руһани һөкүмити билән һаманей арисидики сийасий нопуз талишиш күриши йеқинқи күнләрдә барғанчә кәскинләшмәктә, руһаниниң әтрапидикиләр билән иран инқилап муһапизәтчи қисимлириниң бир-бирлирини чирикилик қилмиши билән әйибләп келиши  иран хәлқиниң дөләткә болған ишәнчисини муәйиән дәриҗидә суслаштурувәтти. иранға узун йиллардин бири йүзгүзүп келиниватқан еғир ембарголар,  нақабил һакимийәт вә җәмийәттә йамрап кәткән чириклик қилмиши еғир иқтисадий мәсилиләрни кәлтүрүп чиқарди. нефит вә тәбиий газ киримлириниң әксичә, дөләт омумий ишләпчиқириш қиммити 500 милйард доллардин 350милйард долларға чүшүп қалди. иранда пул пахаллиқ, қизил рәқәм вә ишсизлиқ мәсилиси хелила еғир, асасий қурулушларму йетәрлик әмәс, һаваниң булғиниши билән қурғақчилиқму башни ағритидиған мәсилиләрдин һесаблиниду. ташқи сийасәттә кеңәймичилик сийасити йолға қойулмақта. йәмән, сүрийә, ливан вә ирақта еғир иқтисадий бәдәлләр төләнгән болсиму, көринәрлик нәтиҗиләр қолға кәлтүрүлди. лекин гио-сийасий нәтиҗиләргә иран хәлқи бәкла көңүл бөлүп кетидиғандәк әмәс.

ирандики вәқәләрдә кишиниң диққитини қозғайдиған ишлардин бири етник мәркәзлик намайишлардур. әхваз районидики әрәбләр, иранниң шәрқидики бәлуҗилар, иранниң ғәрбидики күртләр (кордлар) вә иранниң түркмән районидики намайишларда бәзи гуруһ вә намайшичилар иранға һакимийитигә ирқий айримчилиқ қилиниватқанлиқи сәвәбидин қарши чиқмақта.

ирандики намайишларниң тегидә ички сийасәттики мәсилиләр вә хәлқниң паракәндичилики болсиму, намайишларниң ташқи амиллириниму нәзәрдин сақит қилмаслиқ керәк. иран даирилири намайишларда өлтүрүлгән кишиләрниң қатиллириниң чәт дөләтләрниң җасослири икәнликини илгири сүрди, америка пирезиденти доналд трамп тивитер адресида ирандики намайишларни қоллап йазған учурлириму иран даирилириниң бу қаришини мәлум дәриҗидә қувәтләйду. исраилийә баш министири бунйамин нетанйаһуму ирандики намайишлардин толиму мәмнунлуқ һес қилғанлиқини ейтти.

дәрвәқә, түркийә ташқи ишлар министирлиқи ирандики намайишлар тоғрулуқ байанат елан қилип, дост вә қериндаш иранниң муқимлиқи, аманлиқи вә асайишиға толиму әһмийәт беридиғанлиқини билдүрди. байанатта мундақ дейилди: «иран пирезиденти һәсән руһаниниң хәлқниң тинч һалда намайиш вә йиғилиш өткүзүш һоқуқиниң барлиқини, бирақ қанунниң айақ-асти қилинмаслиқини тәкитләп бәргән байанати нәзәргә елинғида, намайишларда зораванлиқтин сақлинип соғуққанлиқ билән һәрикәт қилиш толиму зөрүр. иранда бурундақ муқимлиқ вә аманлиқ бәрпа қилинип вәқәләрниң улғийип кетишиниң алдини елинишини үмид қилимиз.»

......

доналд трамп парс қолтуқи зийаритидин кейин иранға қарши сәуди әрәбистан, әрәб бирләшмә хәлипилики, мисир, бәһрәйн вә исраилийә билән иттипақ түзди. бу дөләтләр иранниң вәзийитини йеқиндин көзәтмәктә.

дәрвәқә, иран дөлитиму узун йиллардин буйан мәмликәт ичидә йүз бәргән қалаймиқанчилиқларға ташқи күчләрниң сәвәб болғанлиқини тәкитләп кәлмәктә, иран пирезидетиниң биринчи қол муавини исһақ җиһангири өткән һәптә ахири байанат берип мундақ деди: «иқтисадий мәсилиләр баһанә қилинип башқичә ишлар йүз бериватиду, буниң кәйнидә һәр хил ойунлар ойналмақта.» һәсән руһани һөкүмитиниң рәсмий таратқу оргини болған иран гезитиниң түнүгүн саниниң биринчи бетидә елан қилинған мақалидә муну җүмлигә орун аҗритилди: «бир қисим күчләр хәлқни йаман әмәллиригә йетиш үчүн пайдилинидиған ойунчуқ сүпитидә көрмәктә.»

айәтуллаһ һаманей «дүшмәнлиримиз дөлитимизни қалаймиқан қилиш үчүн пул, қорал вә җасуслардин пайдиланмақта.»

бирақ иранниң хәлқардики дүшмәнлири бу намайишларниң хәлққә нисбәтән йоллуқ тәрәплириниң барлиқини йошурмаслиқи керәк. ирандики иқтисадий мәсилиләр сәвәблик узундин буйан кичик көләмлик намайишлар йүз берип келивататти,  иранда  тәбиий байлиқ записи шунчә көп болсиму хәлқ күндин-күнгә намратлашмақта, буниңдин ташқири һакимийәт билән алақиси болған бәзи капиталистларға тәвә пул-муамилә ширкәтлириниң вәйран болуп нурғун кишиниң қийин күнгә қелиши  намайишларниң күчийип кетишигә муәййән дәриҗидә сәвәб болуп қалди.

намайишларда «пуллириңларни сүрийә, ғәззә вә ливанда хәҗлимәңлар, хәлқ тиләмчигә айлинип қалди, сүрийәни ташлап бизгә көңүл бөлүңлар, сөйүмлүк вәтинимиз иран ғәззә вә ливанға пида қилинмисун, һизбуллаһға ләнәт болсун»дегәндәк шоарлар намайишчиларниң иран дөлитиниң оттура шәрқтики кеңәймичилик сийаситидин биарам боливатқанлиқини көрситип бериду. иран бир тәрәптин иқтисадий қийинчилиқларға дуч келиватқан болса, йәнә бир тәрәптин оттура шәрқтә кеңәймичилик сийасити йолға қоймақта. иранда бурун дөләтниң кеңәймчилик сийаситидин биарам болған кишиләр вә қатламлар бар иди.мәсилән, иран дөлитини сүрийәдики урушқа қетилған әскәрлиригә бәргән мааши ирандики нурғун кишиниң маашидин хели йуқири иди.

«ислам җумһурийити халимаймиз, мустәқиллиқ, әркинлик вә иран җумһурийити»дегәндәк шоарлар намайишчиларниң дөләтниң бесим сийаситидин биарам икәнликини көрситип бериду. намайишларда иранниң ағдуруветилгән шаһи риза шаһ пәһливигә дуа қилинишини қандақ чүшиниш керәк? заманиви учур-алақә вә қатнаш вастилири арқилиқ башқа дөләтләрни көзитип келиватқан иран хәлқи, болупму түркийәгә охшаш мусулман дөләтләр билән өзлириниң турмуш адити, шәкли вә сәвийәсини селиштурмақта.

қисқиси, ирандики намайишларни кәлтүрүп чиқарған бир нәччә сәвәб бар болуп, булар асаслиқи әркинлик вә гүлләнгән иқтисадқа болған тәлпүнүш, йәнә бири иранни һуҗум нишани қилған дөләтләрниң қалаймиқанчилиқ чиқириш койида болушидин биарәт. түркийәниң ирандики вәқәләргә тутқан позитсийәси йуқиридики сәвәбләрни нәзәргә алған асаста болди.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر