түркийәниң ғәрб дөләтлиригә қаратқан ташқи сийасәтлири

җан аҗунниң темиға мунасивәтлик анализи

түркийәниң ғәрб дөләтлиригә қаратқан ташқи сийасәтлири

түркийәниң ғәрб дөләтлиригә қаратқан ташқи сийасәтлири

ғәрб мәркәзлик дунйа низами аҗизлашмақта, һәтта бузулуш алдида турмақта, лекин бу низам йаки системиниң орниға йеңи бир низам йаки система дәссийәлмәйватқан толиму мурәккәп вәзийәттә туруватимиз.  бу мурәккәп вәзийәтни «шалғут дәвир йаки хечир дәвир»дәп атисақ хаталишмиған болимиз.  киризис вә бөһранларға толған мушундақ вәзийәттә түркийә һәм тәһдитләргә һәмдә пурсәтләргә дуч кәлмәктә. түркийә һазирқидәк мурәккәп вә қалаймиқан дәвиргә мувапиқ җаваб қайтуруш үчүн түрлүк ташқи сийасәтләрни йолға қойуп кәлмәктә. түркийә йеқинқи мәзгилләрдә йеңидин баш көтүргән русийә билән йахши мунасивәт орнитиш үчүн тиришиватқан болса, йәнә бир тәрәптин ғәрб дунйасида йүз бериватқан бөлүнүш вә парчилиниш әһвалидин пайдилинишқа тиришмақта. болупму америка-түркийә мунасивәтлири йириклишиватқан бир пәйттә, түркийәниң әнглийә вә фирансийә қатарлиқ дөләтләр билән болған мунасивәтлирини күчәйтиш үчүн тиришчанлиқ көрситиши алаһидә диққәт қозғайду. бу нуқтидин җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң фирансийә зийарити алаһидә әһмийәткә игә һесаблиниду. зийарәт даирисидә түркийәниң йавропа иттипақи билән болған мунасивәтлири вә мудапиә санаитидики һәмкарлиқи нуқтисидин муһим вә иҗабий өзгиришләрниң мәйданға кәлгәнликини әскәртип қойуш лазим.

түркийәниң йавропа иттипақиға әзалиқ  мусаписи реферандум (хәлқ райини синаш паалийити) җәрйанида германийәниң түркийәгә тутқан қош беслиқ позитсийәси сәвәблик ақсап қалди. йавропа иттипақи парламентиниң түркийәниң әзалиқ илтимасини тохтитип қойуш тәлипини йавропа комитети рәт қилсиму, бу  әһвал мунасивәтләрниң қайси дәриҗидә берип йәткәнликини көрситип бериду. пирезидент маркон һәм фирансийә һәмдә йавропа иттипақиниң түркийәгә әзалиқ мәсилисидә қош өлчәмлик муамилә қилиштәк икки йүзлимичиликтин ваз кечип, түркийәгә әзалиқ орниға ширикчилик салаһийити берилиши лазимлиқини оттуриға қойди. болупму 2016-йилдики 15-ийулдики фәтһуллаһчи террорлуқ тәшкилатиниң һәрбий-сийасий өзгириш қозғашқа урунуш қилмишидин кейин йавропа иттипақи-түркийә мунасивәтлири көринәрлик дәриҗидә йириклишип кәтти, һәрбий-сийасий өзгириш қозғашқа урунғучиларниң тутулушини баһанә қилған йавропа иттипақи түркийәгә германийәгә қариғанда йеқинрақ туридиған фирансийәниң васитиси арқилиқ икки тәрәп мунасивәтлири үчүн йеңи әндизә бәрпа қилишниң койида йүрмәктә. ашқун милләтчи сийасий еқимлар, иқтисадий бөһранлар вә әнглийәниң йавропа иттипақидин айрилип чиқиши қатарлиқ вәқәләр сәвәбидин қийинчилиқларға дуч кәлгән йавропа иттипақи түркийә вә әнглийәниң вастиси арқилиқ һәмкарлиқ орнитиш үчүн йеңи әндизә пәйда қилишқа тиришмақта. германийә ташқи ишлар министири зигмар габрел әнглийә әндизисиниң түркийә үчүнму тәдбиқ қилиниш тәклипини бәрди.

йәнә бир тәрәптин түркийә нуқтисидин җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң фирансийә зийаритини муһим қилған мундақ икки иш бар болуп, бирси сийасий иттипақниң көпийиши, иккинчиси болса мудапиә санаитидики һәмкарлиқниң күчийишидур.

п к к- й п  г мәсилисидә америка билән ихтилап ичидә туруватқан түркийә доналд трампниң қуддусни исраилийәниң пайтәхти елан қилиши нәтиҗисидә түркийә-америка мунасивәтлири техиму йириклишип кәтти. болупму түркийә башчилиқида б д т да америкиға қарши қарар чиқирилиши мунасивәтләрни көринәрлик дәриҗидә бузувәтти. түркийә-америка мунасивити йириклик ичидә туруватқан мәзгилдә, түркийә ташқи сийасәттә ғәрб дунйаси билән болған мунасивәтлирини күчәйтиш йолида конкрет қәдәмләрни ташлиди. голландийә вә германийә билән болған мунасивити бурунқидәк болмиған түркийә фирансийә вә әнглийә билән болған мунасивәтлирини күчәйтишкә әһмийәт берип, хәлқаралиқ күчләр арисида тәңпуң сийасәт йолға қойуш арқилиқ дөләт мәнпәәтлирини әң күчлүк шәкилдә қоғдашқа тиришмақта. әнглийәниң йавропа иттипақидин айрилип чиқишни қарар қилиши нәтиҗисидә йавропа иттипақи ичидә германийә билән фирансийәниң нопузи техиму ашти. фирансийә түркийә билән болған мунасивитини ратсийоналлиқ асасида күчәйтиш лазимлиқини йақлап кәлмәктә. германийә-түркийә мунасивәтлири йирикчилик ичидә туруватқан бу мәзгилләрдә түркийә билән фирансийә арисидики һәмкарлиқниң күчәйиши түркийә нуқтисидин йеңичә таллаш йоли һесаблиниду.

әрдоғанниң фирансийә зийаритини әһмийәтлик қилған йәнә бир иш мудапиә санаити саһәсидә орнтилған һәмкарлиқ келишимидур. йавропа мудапиә санаити ширкити билән түркийә мудапиә санаити идариси арисида узун мусапилиқ һава вә ракетамийот мудапиә системиси лайиһәси б типлиқ келишим җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоған билән фирансийә пирезиденти марконниң һузурида имзаланди. италийәму ширик болған һава вә ракетамийот мудапиә системиси лайиһәси түркийә нуқтисидин толиму муһим иш һесаблиниду. русийәдин S-400 типлиқ һава вә ракетамийот мудапиә системиси сетивелиш хизмитини тамамлиған түркийә, охшашла шималий атлантик әһди тәшкилати-натодики иттипақдашлири биләнму һава вә ракетамийот системиси лайиһәләшниң койида йүрмәктә. һава тәвәликини охшимиған системилар арқилиқ қоғдашни нишан қилған түркийә, һәр түрлүк тәһдит вә хәтәрликләргә қарши тәдбир алди.

мудапиә санаитидә йеқинқи мәзгилләрдә муһим лайиһәләрни вуҗуқа чиқарған түркийә, ташқи сийаситидики иттипақлиқ саһәлирини кеңәйтип хиллаштуруш сийаситини мудапиә санаитигиму тәсир көрситишкә тиришмақта. түркийә германийә вә америка билән мудапиә санаити саһәсидә узунғичә һәмкарлиқ орнатти, лекин бу икки дөләт бу җәһәттики үстүнликидин пайдилинип һәр вақит түркийәгә сийасий җәһәттин бесим ишлитип кәлди. бу нөвәт түркийә мудапиә санаитидики һәмкарлиқ саһәсини кеңәйтиш үчүн әнглийә, фирансийә, русийә, украина, пакистан вә башқа дөләтләр билән болған һәмкарлиқини күчәйтип һәмкарлиқ түрлирини көпәйткән болса, йәнә бир тәрәптин дөләт мудапиә санаитини күчәйтиш сиртқа болған беқиндилиқини азайтмақта.

җумһур рәис рәҗәп таййип әрдоғанниң фирансийә зийаритидә йуқирида қәйт қилинған муһим өзгиришләрдин сирт нурғун муһим келишимму имзаланди. һава аптобуси (Airbus) ширкити билән түркийә һава йоллири (авиатсийә)ширкити  25 йүрүш A350-900 типлиқ айропилан сетивелиш келишими имзалаш үчүн музакирә башливәтти.

қисқиси, түркийә ғәрб дунйасидики бөлүнүш вә парчилиниш әһвалидин пайдилинип йеңи мунасивәт тори шәкилләндүрмәктә, бу җәрйанда дөләт мәнпәәтини алдинқи орунға қойуп кәлмәктә. бу әһвал түркийәни германийә вә америка алдида техиму актип орунға ериштүриду.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر