yoqalghan medeniyetning izida bir seyyah

dunya közniki (27)

yoqalghan medeniyetning izida bir seyyah

yoqalghan medeniyetning izida bir seyyah

dunya közniki (27)

«yoqalghan medeniyetning izida bir seyyah »

(piroféssor doktor qudret bulbul)

türkiye awazi radiyosi: «dunyagha nezer» yeni, «dunya közniki» namliq pirogrammimizning bügünki sanida enqere yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning «yoqalghan medeniyetning izida bir seyyah» témiliq analizinidiqqitinglargha sunimiz:

hayatini musulmanlarning zamaniwi bilimlerge töhpe qoshushigha atighan bir bilim adimi piroféssor doktor fuat sezgin 94 yéshida mushu hepte arimizdin ayrildi. uning 94 yilliq bir ömrige sighdurghan utuqliri we qaldurghan mirasliri shu qeder köp ikenki, hetta bir qanche insanningmu pütün ömrige sighduralaydighanliridin nechche hesse köp déyishke bolidu. ustaz fuat sezgin goya héch toxtimastin mangidighan saetke oxshash bir ömür boyi üzlüksiz xizmet qilip, saet toxtighanda hayat bilen widalashqan boldi. 

biltistin donyagha seper

ustaz fuat sezgin 1924yilida bitliste dunya kélidu. asasliq diniy ilimlerni we tunji ezebche derslirini nahiye mufitiligidiki dadidisdin öginidu. 1943yilidin kéyin istanbul uniwérsitéti edebiyat fakultéti sherq tetqiqat insitétutida akadémik hayatini bashlaydu. iniwérsitétta gérmaniyelik sherqshunas hélmut rittér bilen tonushidu.

bezide yamanliq yaxshiliqni tughidu

ustaz fuat sezgin akadémik xizmetlirini dawamlashturuwatqan 1960yilida herbiy - siyasiy özgirish yüz bérip, bashqa nurghunlighan oqutquchilargha oxshash uniwérsitéttin qoghlap chiqirilidu. uning birdin - bir jinayiti ukisining démokrat partiyesige eza bolghanliqi idi. emdila 36 yashqa kirgen yash akadémik alim türkiyede ishsiz we charisiz qalidu. biraq her daim durust, tirishchan, ijadkar kishilerge özliri yashawatqan döletlerde derwazilar taqilip ketsimu, dunyaning bashqa yerliride choqum bir derwaze échilidiken. ustaz fuat seginmu aridin uzun yillar ötkendin kéyin özini uniwésitéttin qoghlap chiqarghan herbiy ofétsirlerge rexmet éytip, «qilmishliringlarni we yolgha qoyghan siyasitinglarni yaxturmaymen, lékin silerge rexmet éytimen. chünki méni uniwérsitéttin qoghlap chiqarmighan bolsanglar, men gérmaniyediki ilmiy xizmetlirimni qilalmighan bolattim» deydu.

türkiyede pütün derwazilar taqalghandin kéyin, ustaz fuat sezgin amérika we gérmaniyedin teklip tapshurup alidu.  türkiyege xatirijem kélip kételeymenghu, dégen xiyal bilen gérmaniyeni tallaydu. gérmaniyede islam ilim pet tarixi tetqiqatida dunya boyiche eng hörmetke sazawer shexske aylinidu.

musulmanlar tarixta yoqmiti?

ustaz fuat sezginning hayatigha qaraydighan bolsaq, ilim pen saheside pütün dunyani fethi qilmaqchi bolghan bir jenggiwar kishini körimiz. u dawamliq kütüpxanilerge yügreydu, bashqa héch qandaq ishqa waqit ayrimay onlighan yillarghiche peqetla ilmiy xizmet bilen shughullinidu. uning éytip bérishiche, chüshlük tamiqi köpinchi nanning arisigha qisturulghan érimchik yaki sürgelgen mirabba bolidu.

ustaz fuat sezginni insan chédap bolalmaydighan derijide bunche toxtawsiz tirishchanliq körsitishke undigen zadi néme?

bilimge hörmet qilish shundaqla bügünki kündimu we u yashighan mezgillerdimu beziler qarighuchlarche qobul qiliwalghan «ilim pen teslimchiliki» déyishke bolidu. musulmanlarning ilim penge töhpe qoshmighanliqi, «bügünki ilim pen we téxnika qedimiy yunan we shuningdin kéyinki yawropadiki ilgirileshlerdin kelgen» dep qarash idi.  bu azghun qarash bilen u téxi bashlanghuch mekteptiki chaghdila tonishidu. u mundaq deydu:

bashlanghuch mektepni bashlap aridin 2 yaki 3 hepte ötken chaghda bizge dunyaning yumulaq ikenlikini ögetken ayal oqutquchimiz <musulman alimlar bolsa, dunyaning bir kala munggizining üstide ikenlikige ishinidu> dégenni ögetken idi. men bichare kichik bala bolghachqa shuningdin 30 yil kéyin, musulmanlarning eslide 9esirdila ékwadorning uzunluqini bir qanche métot bilenla 40 ming kélométérghiche ölchep bolghanliqini öginidighanliqimni nerdin biley?» 

ustaz fuat sezgin hayatini atighan ilmiy xizmetliri arqiliq tebiet bilimlirige we nurghunlighan téxnikiliq tereqqiyatlargha musulman alimlarning qandaq aliy töhpilerni qoshqanliqini intayin éniq qilip otturigha qoyidu. musulman alimlarning özgiche töhpilerdin bashqa yene, qedimiy yunandiki pelsepe we ilim - penningmu musulman alimlar arqiliq zamaniwiy dewrge yetküzülgenlikini ispatlap chiqidu. u islam ilim pen tarixi tetqiqati bilenla boldi qilmastin, hetta bügünki dewrde islam ilim pen tetqiqati sahesidiki xizmetlerde nughunlghan gherb döletlirining musulmanlar döletlerdin téximu bek aldida ikenlikidin ibaret bir achchaq heqiqetnimu otturigha qoyidu.

 http://fazlioglu.blogspot.com/2018/06/prof-dr-ihsan-fazlioglu-prof-dr-fuat-sezgin-ilebilim-tarihi-uzerine-soylesi-pdf.htm

kishiliki, pozitsiyesi we töhpiliri

 

ustaz fuat sezgin gérmaniyelik sherqshunas hélmut rittérning qarashliridin we xizmettiki intizamchanliqidin intayin tesirlinidu. tunji körüshkinide rittér sanap bergen islam alimliridin bezilirining ismini ilgiri anglap baqmighanliqini hés qilidu. birlikte xizmetni bashlighandin kéyin rittér künige qanche saet ish qilidighanliqini soraydu. fuat sezgin «13 yaki 14 saet» dep jawab béridu. rittér «bundaq ishlep hergiz alim bolalmaysen» deydu. shuningdin kéyin ustaz fuat sezgin taki qérip hali qalmighan chaghqiche kündilik xizmet waqtini 1718 saettin töwenletmey dawamlashturidu. shunga uning kishiliki heqqide birnchi bolup, «hérip charchashni bilmeydighan alim» déyishke bolidu. 

ustaz fuat sezginning közge eng köp körünerlik yene bir teripi, ilim penge we islam medeniyitige, gherbke yaki bashqilargha bolghan qarshiliqni boylap pozitisiye tutishidur. u musulman alimlar téximu aktip bolghan dewrlerdiki öz özige bolghan ishenchke ige idi. shunga qaysi til, din we irqtin bolshidin qetiy nezer, insanlar bilen birlikte xizmet qilghinida, ilmiy melumatlarni otturigha qoyushta, retleshte we heqqige yarisha muamile qilishta öz özige tolimu ishengen halda muamile qilatti. 

shübhisizki, ustaz fuat sezginning «musulman alimlarning ilim pen we néxnikigha qoshqan töhpiliri» heqqidiki qanchilighan jildlik kitabliri ajayip qimmetlik eserler hésablinidu. u buning bilen birge peqet bir bilim adimi emes, öz nöwitide yene, bu sahening akadémik qurulushi üchünmu weqip, insitétutlarni qorghan zattur. (u firankfordda ereb islam ilim pen tarixi insitétutini qurghan idi) buningdin qolgha kélidighan barliq maddiy kirimlerni yene shu yolgha ishlitetti. buningliq bilenla boldi qilmastin, musulmanlarning ilim pen téxknikigha qoshqan töhpilirining téximu namay halgha kélishi üchün firankfort we istanbulda islam ilim pen tarixi muziyinimu qorghan idi.

ikki gérmaniye

ustaz fuat sezginning hayatida gérmaniye özgiche muhim orun tutidu. bolupmu 1960yilidiki herbiy - siyasiy özgirishtin kéyin uninggha nisbeten barliq derwaziler taqalghan chaghda, gérmaniye uninggha imkaniyet yaritip bergen bulghachqa chongqur minnetdarliq hés qilidu.  shunga ustaz dawamliq dégudek minnetdarliqini ipadilep turatti. gérmaniyemu eyni chaghda özige bolghan ishench bilen heriket qilghan we uning xizmetlirini héch ikilenmestin qollap - quwwetligen idi. shunga eyni chaghdiki gérmaniyeni alqishlashqa bolidu. biraq gérmaniyening bügünki ehwali burunqi pozitsiyedin tolimu uzaqta.

ustaz fuat sezgin pütünley öz imkaniyetlirige tayinip teyyarlighan kütübxanisini türkiyege yötkesh qararigha kelginide, «kütübxanini özining qiliwalghan» dégen eyiblesh bilen gérmaniye hökümiti sotqa erz qildi. axiriqi ömride gérmaniyediki xususiy kütübxanisigha qulup sélinip, ustazning kütübxanisigha kirishimu cheklendi. u bu ehwallargha qarimastin, yenila mesilining siyasiylashmasliqi üchün qattiq tirishchanliq körsitip, mesilini jamaetchilik aldida küntertipke ekilip yürmidi.

eger gérmaniyening ustaz fuat sezginge ötmüshte tutqan pozitsiyesi bilen hazirqi pozitsiyesige qaraydighan bolsaq, bügünki kündiki selibiy özgirishlirini we barghanche ichige békik bir döletke aylanghanliqini körüwalghili bolidu.

téxi yéqinqi mezgillerge geder türk we islam dunyasi ustaz fuat sezginni anche tonup ketmeytti. chünki bu dunya bezi istisnalarni hésabqa almighanda bu esirning némilerni yoqutup qoyghanliqini heqliq rewishte sezmigen bolghachqa, ustazningmu némilerni tépip chiqqanliqini anche bilip ketmeydu. ustaz fuat sezgin qilghan xizmetliri, yazghan eserliri bilen pütün dunyaning bilim insanliri üchün bir meshol yéqip qoyup arimizdin ayrildi. allah makanini jennet qilsun.

  hörmetlik radiyo anglighuchi qérindashlar! yuqirida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti bashliqi piroféssor doktor qudret bulbulning meslige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunduq. kéler hepte yene oxshash waqitta, yene bashqa analizlirini diqqitinglargha sunimiz. qayta körüshkiche aman bolghaysiler xeyir xosh!!

 


خەتكۈچ: dunya közniki

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر