allah herbir heq igisige tégishlik heq bergen (awazliq)

türkiyening barliq jameliride bir tutash oqulidighan jume xutbiliri/41 - 2018

allah herbir heq igisige tégishlik heq bergen (awazliq)

allah herbir heq igisige tégishlik heq bergen

 

eziz mumin qérindashlar! jüme küninglar mubarek bolsun!

peyghember eleyhissalam hijrettin kéyin muhajir we ensarlarni qézindash dep élan qilish arqiliq sahabilerning otturisida meniwiy qérindashliq rishtisi berpa qilghan bolup, ularning arisida selman farsi we abu derda reziyellahu enhularmu bar idi. ebu derda islam bilen shereplengendin kéyin, allahqa ibadet qilishtin bashqa ish qilmasliq qararigha kelgen idi. shunga soda ishlirini tashlighan, hetta ailisigimu köngül bölmey, ibadetla qilidighan bolup qalghan idi. uning bu ehwalini körgen selman farsi reziyellahu enhu bir küni agahlandurup: «rebbingning séning üstingde heq hoquqi bar, nepsingningmu séning üstingde heq hoquqi bar. shuningdek ailengningmu séning üstingde heq hoquqi bar. shundaq iken, herbir heq igisige tégishlik heq hoquqini ada qilishing lazim» dégen idi. ebu derda reziyellahu enhu selmanning bu sözlirini peyghember eleyhissalamgha yetküzginide, peyghember eelyhissalammu «selman toghra gep qiptu» dégen idi[1].

eziz qérindashlar! heqning menbesi allah taaladur. u asman - zéminning we uningdiki pütün nersilerning igisidur. bizlerni yoqtin bar qilghan, bizlerge sanaqsiz németlerni bexsh etken, shunglashqa heqqige hemmidin bekrek riaye qilishimiz kérek bolghan zattur. peyghember eleyhissalam rebbimiz aldidiki mesuliyetlirimizni we bu mesulyetlerni ada qilghinimizda qolimizgha kélidighan mukapatlarni mundaq chüshendürüp bergen idi.  

«allahning bendiliri üstidiki heqqi؛ özige héch nersini shérik keltürmesliki we uningghila ibadet qilishidur. buni ada qilghan teqdirde, bendilerning allah üstidiki heqqi؛ allahning ularni azablimasliqi we jennetke kirgizishidur[2]»

iziz qérindashlar! allah taala özige bendichilik qilishni jikileshtin kéyinla bizning mewjutluqimizning sewebkarliri bolghan ata animizning heq hoquqini tekitlep mundaq deydu:

«rebbing, özidin bashqisigha qetiy ibadet qilmasliqqa we ata anigha yaxshi muamile qilishqa buyridi. ulardin birsi yaki her ikkisi séning yéningda yashinip qalsa, hergizmu ulargha «wayjan!» deydighan ishni qilma. ulargha azar berme. ulargha tatliq we güzel sözlerni qilghin![3]»

ata anining perzentliri üstide heq hoquqliri bolghangha oxshash perzentlerningmu ata ana üstide heq hoquqliri bolidu. ularni halal tapawet bilen béqish, dinigha, wetinige we millitige sadiq, insaniyetke paydiliq, güzel exlaqliq qilip yétishturush perzentlirimizning bizning üstimizdiki heqqidur. chünki peyghember eleyhissalam hedis - sheripte: «hichbir ata ana perzentige güzel terbiyedin téximu qimmetlik nerse béghishliyalmaydu[4]» dégen idi.

derweqe, din, irq we jins ayrimastin, her bir insanning hayat yashash heqqi bolidu. allahning belgilimiliri sirtidiki her qandaq birer seweb bilen birer ademning jénigha zamin bolush, ayallarni, sebiylerni we gunahsizlarni yashash hoquqidin mehrum qilish eng chong halaketlik jinayettur. allah taala bu heqte: «kim bir möminni qesten öltürse, jazasi menggülük jehennem bolidu. allah uninggha azab we lenet qilip, uning üchün chong bir azabni hazirlidi»[5] dégen idi.

möhtirem musulman qérindashlar! dinimizda peqet insanlarghila emes, haywanlarghimu köyüm shepqet bilen muamile qilish buyrulghandur. haywanlarni qéynash we yashash heqqini nezerdin saqit qilishning axirettiki netijisi ziyandinla ibarettur. chünki peyghember eleyhissalam bir müshükning ach qilip ölüp kétishige seweb bolghan ayalning bu zulmi yüzisidin jehennemge kiridighanliqini[6], we buning eksiche ussuz qalghan bir itqa su bergen kishidin allah razi bolup, uni meghpiret qilghanliqini[7] uqturghan idi. 

heq we heqiqet kitabimiz bolghan qurani kerimde allah taala mundaq deydu:

«teqwadar kishilerning mal mülkide yardem telep qilghanlarning we yoqsullarning mueyyen miqdarda heqqi bolidu[8]»

öz mal mülkide éhtiyajliq kishilerning heq hoquqi bar, dégen anggha ige herqandaq mömin, kembighel, yoqsul, yétim we ige chaqisiz kishilerge yardem qilishta qilchimu ikkilinip qalmaydu. chiqimda ölchemlik bolidu. israp we köz köz qilishtin qachidu. addi saddiliq we qanaetchanliqni dost tutidu. yégen bir loqma nénidimu yer yüzidiki pütün janliqlarning heqqi barliqini bilidu.

eziz qérindashlar! özimiz yashawatqan jemiyetke nisbetenmu mesuliyimiz bar. bu mesuliyitimizni toluq orundash we bendining heqqige oxshashla el jamaetning heqqige diqqet qilish hemimizning wezipisi. chünki heq hoquqqa riaye qilmasliq her qandaq jemiyetning xatirijemliki we qérindashliqigha nisbeten eng éghir tehdittur. zorawanliqqa köz yumush, muhitni bulghash, qatnash qaidilirige riaye qilmasliq, tokni oghrilap ishlitish, ambarlash arqiliq bahasini östürüp sétish we döletning méligha ziyan yetküzüsh qatarliq qilmishlarning aqiwiti ijtimaiy malimanlichiliq we jemiyetni weyran qilishtin ibaret bolidu. peyghember eleyhissalam bu ziyanning axiretkiche sozulghan qismi üstide toxtilip, «axiret künide, ne altun, ne kümüsh pul bolmaydu. shunga bashqilarning heqqige chang salghanlarning yaxshiliqi bolsa, uningdin élinip, heq igilirige bérilidu. eger élip bergüdek sawabliq ishliri bolmisa, ziyankeshlikke uchrighuchining gunahliri ziyan salghuchigha yüklinidu[9]»

eziz qérindashlar! hemmimiz allahning dergahigha hazir qilinidighan we hemmeylenge tégishilik bolghan heqqi toluq bérilidighan axiret künige puxta hazirliq qilayli!

bashqilarning heqqige chang sélishtin, özimiz heqliq bolmighan nersilerni teleb qilishtin wekishilerni tégishlik heq hoquqidin mehrum qilip, zulum sélishtin allahqa sighinip panah téleyli!

allahqa semimiy bende, ata anisigha hörmet qilidighan perzent, méhri - shepqetlik ata ana we wapadar jup bolushqa tirishayli!

yaritilghanlarni yaratquchi üchün söyeyli we méhri shepqet körsiteyli!

allah hemimizni heq hoquqlargha riaye qilidighan bendilerdin qilsun amin!

 


[1] - buxari, namaz babi, 51hedis

[2] - ibni henbel, 239bet

[3] - süre isra 23ayet

[4] - tirmizi, sile rehim babi, 33hedis

[5] - süre nisa, 93ayet

[6] - buxari, bediul heq babi, 16hedis

[7] - buxari, musheqqet babi, 9hedis

[8] - süre zariyat, 19ayet

[9] - tirmizi, qiyamet süpetliri babi, 2hedis


خەتكۈچ: jume xutbiliri

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر