қандақ маарип истиратегийәси лазим? (авазлиқ)

дунйа көзники (42)

қандақ маарип истиратегийәси лазим? (авазлиқ)

қандақ маарип истиратегийәси лазим?

дунйа көзники (42)

«қандақ маарип истиратегийәси лазим?»

(пирофессор доктор қудрәт булбул)

түркийә авази радийоси: «дунйаға нәзәр» йәни, «дунйа көзники» намлиқ пирограммимизниң бүгүнки санида әнқәрә йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң «қандақ маарип истиратегийәси лазим?» темилиқ анализинидиққитиңларға сунимиз:

маарип министири зийа сәлчуқ вәзипсини башлиған чағдила йеңи бир маарип истиратегийәси лазимлиқи вә қисқа вақит ичидә тәййарлинидиғанлиқини елан қилған болуп, бу байанат һәммәйләнни һайаҗанға салған иди. чүнки академийә, бийократийә вә сийасәт саһәсигә алақидар мәсилилиримизниң бир қисминиң истиратегийә йоқсуллуқидин келип чиқиватқанлиқи мәлум. шуңа мәйли дөләт органлири, мәйли хусуси саһәләр болушидин қәтий нәәзәр, ишни алди билән истиратегийәдин башлаш интайин тоғра бир башлиништур. йеқинқи мәзгилдин буйан маарип министирлиқимиз асасән дегүдәк техникилиқ еһтийаҗларға вә җиддий мәсилиләргә мәркәзләшкән болғачқа йеңи бир истиратегийәгә еһтийаҗи барлиқи ениқ иди. йәнә бир тәрәптин мәсилилиримизниң муһим бир қисмиму хата истиратегийәләрдин келип чиқмақта. маарипқа даир йеңи истиратегийә издиниши толиму орунлуқ издиниш болупла қалмастин, өз нөвитидә йәнә оттуриға қойулидиған истиратегийәниң 200 йилдин буйан оттуриға қойулуп келиватқан хата йаки кәмтүк истиратегийәләрдин бирси болуп қалмаслиқи үчүн һәммимизниң тәң һәссә қошушиға тоғра келиду.

1қандақ инсан образини йаритишни билидиған бир истиратегийә

маарип истиратегийәси биринчи болуп инсанлиримизни вә миллитимизни техиму йахши кәлгүсигә йәткүзүш үчүн зади қандақ инсан образиға игә болушимиз керәкликигә җавап берәлиши лазим. бүгүнки күндә биз еһтийаҗлиқ образ, миллий вә мәнивий қиммәт қарашлиримизға мас келидиған, аләмшумул қиммәт қарашларға игә, көп санлиқни асас қилидиған, талантлиқ бир инсан образидур.

2 -  асаслиқ пиринспларға игә бир истиратегийә

кишилик образдин кейин, һәр қандақ бир маарип истиратегийәсиниң бу образға қарита муәййән бир пәлсәпәни йаки асаслиқ пиринсипларни оттуриға қойуши зорур. маарипниң аләмшумул пиринсиплирини болса, төвәндикичә 7 маддә шәклидә рәткә тизишқа болиду:

 1- адаләт еңиға игә қилидиған маарип. 2 - инсанни иҗабий қарашлиқ қилидиған маарип. 3 - омумий әхлақ қадилиригә игә кишиләрни йетиштуридиған маарип. 4 - икки күнни охшаш өткүзмәсликни өгитидиған маарип. 5 -һәммәйләнгә охшаш әмәс, инсанларниң иқтидариға көрә сәрхиллаштуридиған маарип. 6 - әмәлий турмуш билән гирәләшкән маарип. 7 -тәпәккүр қилиш, сораш вә байқашни өгитидиған маарип.

3еһтийач анализи вә мас вастиләр

кишилик образ вә асаслиқ пиринсиплардин кейин, бүгүнки вәзийәткә уйғун бир еһтийаҗ анализи елип берилиши лазим. еһтийач анализи, хусусий саһәләр, дөләтниң охшаш болмиған органлири, аммивий тәшкилатлири вә академийәлири билән түркийәниң, районимизниң вә дунйаниң кәлгүсини ойлашқан һалда тәййарлиниши лазим. һәр даим еһтийач анализиға көрә, маарип билән тәминләш керәклик саһәләр вә алаһидиликләр бәлгилиниши муһим. түркийәниң оттура дәриҗилик хадимларға зор еһтийаҗи барлиқини, шуңа кәспий мәктәпләргә алдинқи қатарда етибар берилиши, пүтүн системиниң еһтийаҗларға көрә, қайтидин рәткә селиниши лазимлиқини һазирдин башлапла тилға елишқа болиду. еһтйаҗ анализи бир қетимлиқла болмаслитин, давамлиқ йеңилинип туриши, турмушниң тәқәззалириға көрә, давамлиқ ислаһ қилинип туриши лазим. 

4 - иҗра қилидиған әмәс, мастлаштуридиған, тәкшүридиған вә йүзләндүридиған бир орган системи

қолға кәлтүрүлмәкчи болған кишилик образ, пиринсиплар вә вастилар бәлгиләнгәндин кейинки әң муһим нуқта, маарипниң пүтүнләй дөләт тәрипидин башқурулишиму йаки дөләтниң йүзләндүрүгүч, тәкшүргүч вә маслаштурғуч бир ролға игә болуши муһимму? дегәндин ибарәттур. бүгүнки дунйада инсанлар пәрзәнтлириниң келәчикигә даир техиму бәк сөз саһиби болушини халайду.  соғуқ уруш дәвридикигә охшаш дөләтләр пуқралириниң таллашлири вә еһтийаҗлирини ойлимастин, пүтүнләй өзи бәлгилигән дәрсликләрни хәлққә таңидиған чағ әмди бәкла арқимизда қалди.  аилиләр пәрзәнтлири үчүн өз дини, өз тили вә өз күлтүригә техиму сәзгүр маарипни издимәктә. йәршарилишиш басқучи билән базар иқтисади тәқәзза қиливатқан инсан образини әмдиликтә соғуқ уруш дәвридикигә охшаш бирла сизиқтидики маарип системиси пәйда қилалмайду. маарип системилири һәм аилиләрниң бу көп санлиққа игә таллашлириға, һәм базарниң еһтийаҗи болған һәр хил образларға җаваб берәләйдиған болуши лазим.  шуңлашқа маарип истиратегийәсини тәййарлаш өз нөвитидә йәнә, әркинлик, кишилик һоқуқ вә базар еһтийаҗи мәсилисидур. техиму очуқрақ қилип ейтқанда, маарип системилири аилиләрниң техиму мусулманчә, хиристийанчә, йәһудийчә йаки техиму бәк сиколаризимчә, техиму либерал, техиму сосйалист вә техиму диндар дегәндәк тәләплиригә җаваб берәлиши керәк. буниң билән биргә йәнә, риқабәт барғанчә кәскинлишиватқан йәршари характелиқ муһитта, тәләпләр көп өзгирип туридиған базарниң еһтийаҗиға сәзгүр болушиму муһим. пәқәтла дөләт органлири асасида берилидиған маарипниң болса, аилиләрниң охшаш болмиған таллашлириға вә базарниң өгиришчан тәләплиригә җаваб берәләши мумкин әмәс. шуңа маарип истиратегийәмиз дөләт башқуруп иҗра қилидиған әмәс, бәлки маслаштуруп, тәкшүрүп, йүзләндүридиған алаһидиликкә игә болуши лазим. нөвәттики маарипта аммивий тәшкилатларниң вә хосусий саһәләрниң орнини көпәйтишкә қаттиқ әһмийәт берилиши лазим. бу усул сәһийә саһәсидә толиму нәтиҗилик кетип бармақта. бу йәрдә аммивий тәшкилатлар вә хусусий саһәләрниң хаталиқлиридин сөз ечилишиму мумкин. бу тәнқидләрму интайин тоғра. бирақ бизниң мәдәнийәтимиз бир вәқип мәдәнийүтидур. ибни сина, ғәззали, мәвлана, харәзими, молла фәнари, қушчу әли... дегәнгә охшаш нурғунлиған илим әһли вә мутәпәккүләр даим әнә шу вәқип мәдәнийәтиниң парчилири болған маарип органлирида йетишкән затлар иди. гәрчә қуруп кетишкә йүз тутқан болсиму, бу өстәңгә су башлаш, бу очақни күллири арисидин қайтидин бәрпа қилиш лазим.

йәнә бир тәрәптин түркийәгә охшаш нопуси йаш, әмма нопусиниң ешиш нисбити төвәнләп кетиватқан дөләтләрдә, йеңи мәктәп, оқутқучи, бина қатарлиқ маарип еһтийаҗлириниң чиқимлириниң пәқәтла дөләтниң йәлкисидә болуши узун муддәт давмлаштурушқа болидиған иш әмәс. чүнки нопустики чүшүш нисбити сәвәбидин мәлум мәзгилдин кейин бу мәктәпләр вә дәрсликләргә еһтийаҗ қалмайдиған, оқутқучилар дәрс беридиғанға оқуғучи тапалмайдиған әһвал келип чиқиду. шуңлашқа чиқимларни һазирдин башлап хусусий саһә билән тәң көтүрүш әмәлийәтпәрвәр әқилниң тәқәззаси һесаблиниду.

5 -  оқуғучиларни ахириқи нуқтиғичә йәткүзүшни әмәс, иқтидарлириға көрә йүзләндүрүшни билидиған бир истиратегийә

мәвҗут маарип системимизниң асаслиқ мәсилилиридин бирси, йүзләндүрүшниң кәмчиллики болғанлиқи сәвәбидин йашлиримизни университет дәрвазилириға вә кейин кәспий имтеһанға йәткүзүштин ибарәт болмақта. шуңа маарип истиратегийәмиз оқуғучилиримизни башланғуч мәктәптин тартипла талантиға көрә йүзләндүридиған бир системиға тайиниши лазим. йүзләндүрүш ситемиси бәзидә өзар кесишишниму өз ичигә болиши муһим.

6хәлқара риқабәткә очуқ бир истиратегийә

түркийә барғансири хәлқаралиқ оқуғучиларниң мәркизигә айланмақта. җумһур рәисимиз түркийә алий маарип идарисиниң акадимек ичилиш йиғинида, түркийәдә 143 миң чәт әллик оқуғучи барлиқини билдүрди. йәр шари характерлиқ риқабәттә нишанимиз бу санни техиму йуқири көтүрүштур. техиму көп чәт әллик оқуғучиларни җәлп қилиш үчүн маарип системимиз дөләт хадимлирини техиму аңлиқ һалға кәлтүриши, унивеситетларда кәспиләшкән болуши, хусусий саһәләрниң йеңи мәбләғләрни селиши, дәрсликләрниң ислаһ қилиниши дегәндәк амилларниму өз ичигә алиду.

7 - мәркәзчилик әмәс, йәрлик еһтийаҗларға сәзгүр бир истиратегийә.

 йәрлик еһтийачларға көрә, охшаш болмиған вилайәтләрдики һәр хил мәктәпләргә пурсәт йаритип берилиши, вилайәтләрниң еһтийаҗиға көрә, мәктәпләрниң охшаш болмиған вақитларда ечилип, тақилишиға имкан йаритип берилиши лазим.

мақалимизни тор тиҗарити хоҗайинлиридин че маниң муну сөзлири билән ахирлаштурмақчимиз؛

«маарип чоң бир мәсилә. өгитиш шәклимизни өзгәртмисәк бешимизға бала болуши мумкин. чүнки өгитиш шәклимиз вә өгәткәнлиримиз 200 йил илгиридин қалған болуп, пәрззәнтлиримизгә машинилар билән риқабәткә чүшүшни өгитәлмәймиз. чунки улар техиму әқиллиқ. мәнивий байлиқилар, ишәнч, мустәқил пикир қилиш, гуруппа болуп хизмәт қилиш вә башқиларға баһа бериш қатарлиқлар инсаний әмәлләр болуп, илим пән силәргә буни өгитмәйду. исанларниң бир - бири билән пәрқлиқ икәнликини чүшүнәлиши үчүн сәнәтни огитишимиз лазим. өгәткәнлиримиз машинилардин техиму пәрқлиқ болуши болиши зорур»

   һөрмәтлик радийо аңлиғучи қериндашлар! йуқирида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети башлиқи пирофессор доктор қудрәт булбулниң мәслигә мунасивәтлик анализини диққитиңларға сундуқ. келәр һәптә йәнә охшаш вақитта, йәнә башқа анализлирини диққитиңларға сунимиз. қайта көрүшкичә аман болғайсиләр хәйир хош!!

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر