җумһур рәис әрдоғанниң африқа зийарити

түркийә җумһурийити җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған 2017 – йилиниң ахирқи күнлири африқидики үч дөләттә дөләт ишлири зийаритидә болди.

җумһур рәис әрдоғанниң африқа зийарити

җумһур рәис әрдоғанниң африқа зийарити

түркийә авази радийоси: түркийә  җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоған 2017 – йили 24 – декабирдин 27 – декабирғичә түркийәниң африқиға ечиветиш сийаситини чоңқурлаштуруш вә иқтисад, мудапиә қатарлиқ барлиқ саһәләрдики мунасивәтләрни күчәйтиш мәқситидә судан, чад вә туниста дөләт ишлири зийаритидә болди. әрдоғанниң зийаритиниң биринчи бекити африқиниң келәчики парлақ дөләтлириниң бири һесаблинидиған судан болуп, 20 йилға йеқин вақиттин буйан иқтисадий вә сийасий ембаргониң пәнҗиси астида йашимақта. нөвәттә ембаргони (әмәлийәттә болмисиму) бикар қилишниң қарар қилиниши чоң ширкәтләрниң қайтидин суданға йүзлинишигә сәвәб болди.

әрдоғанниң 200 әтрапидики сода – санаәтчи билән елип барған зийарити суданда үмид пәйда қилди. зийарәт җәрйанида, икки дөләтниң мунасивәтлик министирлири сийасий, иқтисадий, мәдәний вә иҗтимаий болуп бир қатар саһәләр бойичә 13 келишим имзалиди. судан  хәлқи түркийә сөйгүси вә әрдоғанға болған меһри – муһәббитини түркийә байрақлирини көтүрүшкән һалда кочиларға чиқип изһар қилди.

әрдоған суданда османли империйәси мәзгилидики африқиниң муһим порт шәһәрлириниң бири болған сәвакин арилиниму екскурсийә қилип, у йәрдики түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи тәрипидин ремонт қилинған қурулушларни көздин кәчүрди. әрдоған, судан пирезиденти өмәр әлбәширдин аралниң ремонт қилинип әслигә кәлтүрүлүши үчүн бир мәзгил түркийәгә берилишини тәләп қилди. әлбәшир әрдоғанниң тәклипини қобул қилди. аралниң түркийәгә 49 йаки 99 йиллиқ өткүзүп берилиши музакирә қилинмақта.

сәвакин, мисир вә сүрийәгә һөкүмранлиқ қилған түрк дөлитиниң қизил деңиздики муһим бир сода порти иди. 15 – әсирниң ахирлиридин башлап деңизларда алаһидә үстүнлүккә игә болған португалийә, африқиниң шәрқий вә ғәрбий қирғақлиридики мусулман султанлиқларға һуҗум қилип, көплигән җайларни вәйран қилип ташлап, у йәрдә нопузини тиклиди. 1513 – йили сәвакин португалийәликләрниң қолиға өтүп кәтти. йавуз султан сәлим дәвридә сүрийә вә мисирни қолға киргүзгән османли империйәси, қизил деңизға һөкүмран болуп, африқиниң шәрқидики көплигән районларни португалийәликләрдин азад қилди.

түркийә алди билән, түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи арқилиқ сәвакиндики тарихий йадикарлиқларни оттуриға чиқириду. райондики сода вә сайаһәтчилик җанлиниду. түркийә бу қәдимини судан билән һәмкарлиқ орнатқан асаста қизил деңиз вә униң әтрапиниң бихәтәрликини капаләткә игә қилидиған чарә – тәдбирләрни йолға қойушқичә йәткүзәләйду. бу хизмәтләрниң сайисида, түркийә йеқин келәчәктә сомали вә йәмәндики тинчлиқ орнитиш хизмәтлиригә һәссә қошалайду.

әрдоған судандики зийаритини ахирлаштуруп, көп санда сода – санаәтчи билән бирликтә чадниң пайтәхти неҗаменаға барди. түркийә – чад сийасий мунасивәтлири 16 – әсиргичә созулиду. йеқинқи йилларда  түркийә – чад икки тәрәп мунасивәтлири көрүнәрлик илгириләшләрни қолға кәлтүрди. өз вақтиниң чад баш министири калзеубе пайими деубет, 2014 – йили 15 – декабирдин 18 – декабирғичә түркийәдә дөләт ишлири зийаритидә болди. мәзкур зийарәт җәрйанида һәр хил келишимләр имзаланди. әрдоғанға чад зийарити җәрйанида түркийә җумһурийити армийәси баш иштаб башлиқи генерал - полковник хулуси ақарму һәмраһ болди. йеқинқи йилларда районниң терроризмға қарши күришидә паал рол ойнап келиватқан чадқа нисбәтән бу зийарәт наһайити әһмийәтлик һесаблиниду. зийарәт җәрйанида өткүзүлгән сода – санаәт мунбири йиғинидин башқа, көплигән саһәләр бойичә имзаланған һәмкарлиқ келишимлириму икки дөләт мунасивәтлирини раваҗландуриду.

түркийә билән тунис икки тәрәп мунасивәтлири узунға сузулған тарихий вә мәдәний риштиләрни бойлап давамлаштурулмақта. икки дөләт арисида йуқири дәриҗилик рәһбәрләрниң зийарәтлири мунтизим давамлаштурулмақта, һәр қайси саһәләр бойичә кеңәш елип берилмақта, алақә орнитилмақта. 300 йилдин артуқ давамлашқан түнистики түрк мәвҗудийити тунислиқларниң түркийәгә болған йеқинлиқиниң мәнбәсини тәшкил қилиду.

өз вақтидики тунис һөкүмәт башлиқи һәммади җәбали 2012 – йили 24 -, 25 – декабир күнлири түркийәдә зийарәттә болғанда, йуқири дәриҗилик истратегийәлик һәмкарлиқ кеңиши қурушни мәзмун қилған қошма сийасий байанат имзаланғаниди. җумһур рәис әрдоған 2013 – йили 5-, 6 – ийун күнлири туниста зийарәттә болуш җәрйанида йуқири дәриҗилик истратегийәлик һәмкарлиқ кеңишиниң биринчи нөвәтлик йиғини өткүзүлүп, һәр хил саһәләр бойичә 21 келишим вә һәрикәт пилани билән 24 қериндаш шәһәр келишими имзаланди. 2017 – йили ахирида ишқа ашурулған бу зийарәт сайисида икки тәрәп мунасивәтлири техиму мустәһкәм асасқа игә қилинди.

буниңдин 10 йил илгири түркийәниң африқа сийасити тоғрисида һәр хил гуманлар мәвҗут иди. нөвәттә, у хил гуманлар йоқалғандәк қилиду. түркийә африқида өз мәвҗудийитини күчлүк рәвиштә оттуриға қоймақта. түркийәниң африқидики мәвҗудийити сийасий, мәдәний, истратегийә, һәрбий вә иқтисадий җәһәттин интайин муһим. африқидики түркийәгә болған қизиқиш башқа бир ғәрб дөлити йаки башқа бир ислам дөлитигә нисбәтән йоқ. әрдоғанниң район дөләтлири билән өткүзгән учришишлирида оттуриға қойған «африқиниң сақлиниватқан мәсилилиригә африқичә чарә тепиш» пәлсәписи районда күчлүк қоллашқа еришмәктә.

җумһур рәис әрдоғанниң бу қетимқи африқа зийаритини қошқанда, у зийарәт қилған африқа дөлитиниң сани 28 гә йәтти. бу даиридә, африқиниң 32 дөлитидики 51 районға қатнаватқан түркийә һава йоллири ширкити айропиланлири, алтидин артуқ дөләттә хизмәт қиливатқан түркийә маарип вәхпи вә көплигән дөләтләрдә вакаләтханиси бар болған түркийә һәмкарлиқ вә кординатсийә агентлиқи, шундақла түркийә иҗтимаий күчләр башқурушидики органлар муһим ролларни ойнимақта. нөвәттә хәлқара мунасивәтләр, дөләтләр арисидики икки тәрәп мунасивәтлиридә алаһидә әһмийәт беридиған бир саһә. бу нуқтида истратегийәлик, сийасий, мәдәний вә иқтисадий җәһәттики имканийәтлири түркийәгә африқида наһайити зор пурсәтләрни тәқдим қилмақта. һазирқи әһвалдин қариғанда, җумһур рәис әрдоған буни ройапқа чиқиришқа тиришмақта вә африқа зийарәтлиридин утуқ қазанған һалда дөлитигә қайтмақта.

 



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر