mudapie sanaitide yerlik we milliy ayropilanlarning hékayisi: hürqush we bashqilar

türkiye mudapie sanaitide yéqinqi mezgillerde wujudqa chiqirilghan muhim layihelerning ijabiy netijilirini süriyede élip bérilghan herbiy heriketlerde kördi....

mudapie sanaitide yerlik we milliy ayropilanlarning hékayisi: hürqush we bashqilar

mudapie sanaitide yerlik we milliy ayropilanlarning hékayisi: hürqush we bashqilar

türkiye awazi radiyosi: türkiye mudapie sanaitide yéqinqi mezgillerde wujudqa chiqirilghan muhim layihelerning ijabiy netijilirini süriyede élip bérilghan herbiy heriketlerde kördi. térrorchilargha qarshi élip bérilghan zeytun shéxi we firat qalqini herbiy heriketliride yerlik we milliy mudapie mehsulatliri ishlitildi. yerlik qorallar, uchquchisiz ayropilanlar we urush meydanida herbiy heriketlerning ongushluq élip bérilishida muhim rol oynighan herbiy eslihelerni rémont qilish xizmetliri pütkül dunyaning diqqitini tartti. burunlarda mudapie sanaiti saheside asasen sirtqa béqindi bolghan dölitimiz nöwette milliy paraxot, tanka, milliy radar, uchquchisiz ayropilan we uchquchisiz ayropilanlargha taqilidighan qorallarni ishlepchiqirish bilen birge, yerlik süniy hemrahlarnimu tashqi pilanétagha ewetmekte. dölitimizning mudapie sanaitide barliqqa kelgen bu ghayet zor özgirishler mudapie sanaiti shirketliri bilen herbiy orunlarda xizmet qiliwatqanlarning töhpisi, bolupmu yéqinqi 15 yildin buyan wujudqa chiqirilghan layihe we xizmetlerning yaxshi we ünümlük bashqurulushining netijisidur.  

nuri demiragh: zeper bürküti ayropilan qanitigha qondi

türkiye mudapie sanaiti tarixigha nezer salghinimizda, ötmüshte mudapie sanaiti eslide zor tirishchanliqlar we pidakarliqlarning eksiche dölet erbablirining yéqindin qollishigha érishelmigen sahelerdin biri bolup  qalghanidi. 1930-yili türkiyening diwrighi rayonida chong bolghan nuri demiragh isimlik bir zatning hayat sergüzeshtisi yerlik-milliy sanaetke néme üchün ehmiyet bérilmigenlikini namayan qilip bérish nuqtisidin muhim ehmiyetke ige. nuri ependi türkiyeni tömür yollar liniyesi bilen bézep chiqqanliqi üchün «demiragh»familisini ishlitidu. u türkiyening tereqqiyati üchün onlarche layiheni wujudqa chiqiridu, 1939-yili ayropilan ishlepchiqiridu, sama mektipi échip onlarche yash uchquchi terbiyelep chiqidu, nuri demiragh «ghelibe qabiliyettila wujudqa chiqmaydu, ghelibe bürküti  deslep qozghilidu we perwaz qilidu, axirida ayropilan qanitigha qonidu»déyish arqiliq eyni dewrde samagha yüksilishining qanchilik muhimliqini purset tapsila munasiwetlik shexs we orunlargha chüshendüridu. bu buningliq bilenla boldi qilmay, türkiyening samagha yüksilishi üchün ayropilan zawuti qurup chiqidu we 1939-yili tunji yerlik ayropilanni ishlepchiqiridu.

lékin bu jeryanida uning béshigha nurghun qiyinchiliq kélidu. u 1933-yili türkiyening énérgiye éhtiyajini hel qilish üchün keban su ambiri layihesini tüzüp chiqip, eyni dewrdiki tereqqiyat ishliri ministiri eli chetinkayagha teqdim qilidu, biraq ministir chetinkaya nuri demiraghqa tolimu nachar muamile qilidu. eli chetinkaya eyni dewrde istiqlal mehkimiside wezipe ötigen «üch chong aile»din birsi idi. demiragh layihesini ministirgha bergende ministir uninggha «nuri ependi su ambiri yasap chiqidikensen, qandaq qilalaysen, kim bilen qilisen, bunchilik chong ishni qilish shunchilik tes, su ambiri yasap chiqip éléktir istansisi qurup chiqting, deyli, undaqta u yerdin chiqqan tokni kimge satisen?»dep uning iradisige soghuq su sépidu. eslide uning doklatida ministirning sorighan soallirining jawabining hemmisi bar idi. biraq ministir nuri demiraghni axirghiche anglashni xalap ketmeydu. demiragh: «bu mesile dölitimning kélechikidur» dégende, ministir uning sözini bölüwétip: «döletning kélechikini sen némishqa oylaysen, döletning kélechikini oylash séning emes bizning ishimizdur» dep uninggha qattiq tégidu. 1933-yili layihesi qilinghan keban su ambiri mesilisi 1966-yili qaytidin küntertipke kélidu we yasashqa 10 yil serp qilinidu. eyni dewrdiki naqabil emeldarlar sewebidin wujudqa chiqmighan bu layihe 33 yildin kéyin wujudqa chiqidu.

nuri demiragh 1939-yili tunji milliy ayropilanni ishlepchiqiridu

1935-yili türkiye zörür éhtiyajliq boluwatqan ayropilanlarni sétiwélish üchün memliket miqyasida seperwerlik paaliyiti ötküzidu. 10000 liradin artuq iane bergüchilerning ismi ayropilangha qoyulatti. nuri demiragh iane qilish ornigha barliq mal-dunyasini yerlik ayropilan ishlepchiqirishqa serp qilishni qarar qilidu. u öz küchige tayinip qolgha keltürgen mal-dunyagha «milliy amanet» neziride muamile qilatti. u «yawropa we amérikidin ruxset élip ayropilan yasashni» teqlidchilik dep qarighanliqi üchün «türk modéli» ayropilan yasash meqsitide heriketke ötidu. 1936-yili beshiktashta ayropilan zawutining ulini salidu, diwrighi rayonigha sélinidighan zawut bilen hazirqi yeshilköy atatürk ayrodurumi bolghan jaygha ayrodurum sélish üchün tutush qilidu.

1937- yili türkiye awiyatsiye orgini achqan 10 dane meshiq ayropilani bilen 65 dane pilanér sétiwélish höddigerlikini üstige alghan demiragh we xizmetchiliri kéche – kündüz tirishchanliq körsetti. 1938 – yili atatürkning wapat bolushi bilen dölette siyasiy sürkilishler körülüshke bashlidi. 1939 – yili barliq téxnikiliq shertlerni hazirlighan we türkiye awiyatsiye orgini uchquchisining tekshürüshidin utuqluq ötken bolushigha qarimay, ayropilanlar ret qilindi. ayropilanlardin biri eskishehirde qonush sahesi tar bolghanliqi üchün étizliqqa qonup qazagha uchridi. türkiye awiyatsiye orgini emeldarliri ayropilanning chüshüp kétishini téxnikilik kashiligha chétip, ayropilanlarni sétiwélishtin waz kechti. demiragh öz dewrining barliq emeldarlirigha qayta – qayta mektup yazghan we mehkimilerge erz sunghan bolsimu ünümge érishelmidi. shundaq qilip, döletning kélechikige tesir körsitidighan yene bir layihe siyasiy sürkilish we ixtiraslargha qurban qiliwétildi.

türkiyening bashlanghuch we asasiy meshiq ayropilani yasap chiqish layihesi (hürqush)

nöwette, döletni idare qiliwatqan rehberlerning tesiri we alaqidar organlarning qollap – quwwetlishi bilen köpligen milliy mudapie layihesi üstide xizmetler ishlenmekte. hürqushning modélini ishlepchiqirish tamamlandi. uning üstige ishlepchiqirish xizmetliri dawamlishiwatqan tunji milliy ayropilanimizni 2023 – yili asmanda perwaz qildurush teyyarliqlirimu qilinmaqta. yawropa puqralar awiyatsiye dairiliridin tébbiy ijazetname alghan tunji türk ayropilani hürqushtin ikki dane modél yasap chiqildi . hürqush (türkiye bashlanghuch we asasiy meshiq ayropilani yasap chiqish layihesi), puqralar we herbiy awiyatsiyening éship bériwatqan meshiq ayropilani éhtiyajlirigha jawab bérish üchün pütünley özgiche qilip layihelendi. yene hürqush-s modéligha qoral seplesh xizmetlirimu dawam qilmaqta.

milliy jeng ayropilani ishlepchiqirish layihesi

milliy jeng ayropilani ishlepchiqirish pilan – layihesi arqiliq hawa armiyesi qomandanliqining 2030 – yillardin kéyinki jeng ayropilani éhtiyaji dölet ichide yerlik ishlepchiqirilghan modéllar bilen temin étilidu. pilan – layihelerning royapqa chiqirilish basquchida imkaniyetning bariche yerlik mehsulatlar ishlitilmekte. ishlepchiqirish xizmetliri dawamlishiwatqan bu muhim pilanning mehsuli bolghan tunji  uchushning 2023 – yili ishqa ashurulushi nishan qilinmaqta.

F-35 birleshme hujumchi ayropilani layihesi

beshinchi ewlad urush ayropilani F-35, birla uchquchiliq, birla motorluq, köp xil meqsetlik, töwen awazliq bolushtek alahidiliklerge ige owchi / urush ayropilanining layihelesh we ishlepchiqirish xizmetliri amérika qoshma ishtatliri bashchiliqidiki bir xelqara birleshme (amérika, engliye, italiye, türkiye, gollandiye, kanada, awstraliye, norwégiye we daniye) teripidin élip bérilmaqta. türkiye bir parchisi bolghan bu qurulushtin 100 dane ayropilan sétiwélip diqqetni tartti. türkiye, layihe shériki bolghan F-35 urush ayropilani ishlepchiqirish xizmetliri dairiside tunji ayropilanini 21 – iyun (2018) da téksastiki fort – worsta ötküzülgen bir murasimda tapshurup aldi. nöwette uchquchilirimiz amérika qoshma ishtatlirida meshiqlirini bashlighan bolup, kéreklik telim – terbiye basquchliri axirlashqandin kéyin ayropilanlarni ishlitish bashlinidu.

türkiye F-35 urush ayropilanlirining yawropa rayoni gewde we motor, éghir tekshürüsh we rémont bazisi bolidu. F-35 urush ayropilanlirining eng murekkep qurulmilirining biri bolghan «ottura gewdisi» amérika qoshma ishtatliri sirtidiki birdinbir jay süpitide dölitimizde ishlepchiqirilmaqta. buningdin bashqa türkiye F-35 - A/B/C arilashma zapchaslar, F-35 - A ning métal töwen gewdisi qatarliq qisimlirimu dölitimizde ishlepchiqirilmaqta. sezgür körsetküch apparati we türkiye pen – téxnika tetqiqat orgini mudapieni rawajlandurush bölümi teripidin layihelinip, rakétamiyot sanaiti shirkiti teripidin ishlepchiqirilghan som-j larning F-35 urush ayropilanlirigha seplinishimu dölitimiz teripidin ishqa ashurulmaqta.

dölet qollap – quwwetligen barliq pilan – layiheler yoruq körgen bolsa, ötmüshte dölet tosqunluq qilghan pilan – layiheler ishqa ashurulalmidi. yazmimizning kéyinki bölümide, utuqluq halda yoruq körgen mudapie sahesidiki bashqa pilan – layihelerning hékayilirini bayan qilishni dawamlashturimiz.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر