dunya we türkiyening séntebir éyidiki iqtisadiy ehwali

«iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «dunya we türkiyening séntebir éyidiki iqtisadiy ehwali» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz.

dunya we türkiyening séntebir éyidiki iqtisadiy ehwali

dunya we türkiyening séntebir éyidiki iqtisadiy ehwali

türkiye awazi radiyosi: «iqtisadiy siyaset közniki» namliq sehipimizning bu heptilik sanida yildirim beyazit uniwérsitéti siyasiy penler fakultéti iqtisad kafédrasi oqutquchisi piroféssor doktor erdal tanas qaragölning «dunya we türkiyening séntebir éyidiki iqtisadiy ehwali» mawzuluq analizini huzurunglargha sunimiz. 

eng yéngi iqtisadiy özgirishlerni chöridigen halda séntebir éyigha nezer tashlinidighan bolsa, ayning ikkinchi yérimida ijabiy özgirishlerning bolghanliqi diqqetni tartidu. séntebir éyida türk lirasining qimmiti dollar aldida otturiche %8 din artuq ashti. bu jeryanda, türk lirasining eng küchlük qollighuchisining 20 – séntebirde élan qilinghan yéngi iqtisad pilani, arqidin jumhur reis erdoghan we hemraliqidiki heyetning chet el ziyaretliri esnasida qurghan diplomatik munasiwetliri boldi. yene bir tereptin, idlib mesiliside rusiye bilen türkiye arisida biterep rayon berpa qilish toghrisida kélishim hasil qilinishi, hem rayondiki géopolitikiliq xewplerning aziyishini, hem süriye mesilisining we yüz bergüsi bir musapirlar éqinining aldini élishni kapaletke ige qilip, rayonning kélechiki nuqtisidin diplomatik utuq qolgha keltürüldi. rayondiki xewp we turaqsizliqlarning aldini élishni meqset qilghan bu siyasiy qedemler sayisida, türkiye xelqaradiki shériklirining ijabiy shundaqla yuqiri bahasigha érishti. bu ehwal pul – muamile bazarlirida ijabiy keypiyat peyda qildi.

awghust éyida türkiye iqtisadi ighwager mudaxililerge duch kélip, tashqi péréwotta körünerlik dawalghushlar bolup ötken we bu ehwal bahagha tesir körsetkenidi, pul paxalliqigha dair sanliq melumatlarmu mushu yönilishte idi.

séntebir éyining béshida asasiy küntertipni awghust éyidiki mudaxilining tesirining shekillendürgenlikini éytishimiz mumkin. elwette, bu musapide iqtisad bashqurush qatlamliri yolgha qoyghan bir qatar chare – tedbirlerni alahide tilgha élip ötüsh lazim. bu qedemler qisqa mezgilde tashqi péréwottiki dawalghushni azaytish nuqtisidin nahayiti muhim idi.

iqtisadning uzun mezgillik yol xeritisini békitish arqiliq pul – muamile bazarliri we meblegh salghuchilargha ochuq – ashkara shundaqla kélechikini mölcherligili bolidighan bir kartina sézip bergini yéngi iqtisad pilani boldi. bu pilanning toluq menide kütken yerdin chiqqanliqini we iqtisadqa ijabiy menide yönilish körsitip bergenlikini körduq. pilan, iqtisadta tengpunglishish basquchigha qedem bésilghan bu musapide ijra qilinidighan pirinsip merkezlik siyasetlerning ottura mezgilde iqtisadni heqiqiy küchige ige qilidighan we türkiye iqtisadi bir burulushni bashtin kechüridighan asasiy pikirni chörideydu. bashqiche qilip éytqanda, bu musapining sistémiliq dawamlashturulushi merkiziy nuqta qilinghanidi. pilanning bu shekilde qedemmu qedem ijra qilinidighan bolushining ümidlerning kütken yerdin chiqishi jehettimu ijabiy tesir peyda qilghanliqimu éniqtur.

yene bir tereptin, hem jumhur reis erdoghanning hem xezine we maliye ishliri ministiri berat albayraqning chet ellik meblegh salghuchilar bilen ötküzgen uchrishishliri, türkiye iqtisadi toghrisida xelqara sehnide peyda qilinmaqchi bolghan xata tonushning bikar qilinishi, mewjut ehwalning we makro iqtisadiy körsetküchlerning bolup – ötken bu ishlar bilen alaqisining yoqluqini roshen shekilde otturigha qoyushta muhim rol oynidi. iqtisad bashqurushta alaqe – munasiwetning qanchilik muhim orungha ige ikenliki, mezkur uchrishishlardin kéyinki ijabiy signallar we yéngi hemkarliqlarning küntertipke kirgüzülüshi qatarliqlardin roshen hés qilindi, déyishimiz mumkin.

türkiye iqtisadi séntebir éyini mushu xil özgirishler bilen birlikte arqida qaldurdi. dunya iqtisadining qaysi yönilishke qarap kétiwatqanliqi bolsa, küchlük qiziqish qozghimaqta. amérika bilen xitay arisidiki soda urushi shamalliri dawamlishiwatqan bir peytte, yeni séntebir éyining axirida amérika merkiziy bankisi bu yil ichidiki üchinchi qétimliq ösüm östürüsh qararini élan qilip, ösüm nisbitini 25 asasiy nuqta östürdi. buningdin chiqip turiduki, amérika merkiziy bankisi, ösüm östürüsh arqiliq xelqara sermayining tereqqiy qiliwatqan döletlerge kirish süritini astilitip, dunyadiki fondilarni amérika qoshma ishtatliri terepke yüzlendürüsh siyasitini dawamlashturmaqta.

dunyawi kirizis mezgilide amérika iqtisadigha chétishliq xewplerning köp shundaqla ösümning töwen bolushi fondilarning amérikidin bashqa döletlerge kétishige seweb bolghanidi, nöwette buning eksiche bir haletni körmektimiz.

bu dairide, nöwette xelqara inawet derijisini bahalash shirketliri tereqqiy qiliwatqan döletlerge nisbeten bir tehdit orginigha aylanghan, iqtisadiy küch yönilishini sherqqe burighan hazirqidek weziyette köp qutupluq yéngi bir sistémini berpa qilish üchün, tereqqiy qiliwatqan döletlerning yéngi tüzümde paal hemkarliq ornitishigha we istratégiyelik shérikchiliklerge mohtaj ikenliki nahayiti éniqtur.


خەتكۈچ: türk lirasi , dollar , iqtisad , dunya , türkiye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر