түркийә пул пахаллиқиға қарши омумйүзлүк күрәшкә өтти

«иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «пул пахаллиқиға қарши омумйүзлүк күрәш қилиш» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз.

түркийә пул пахаллиқиға қарши омумйүзлүк күрәшкә өтти

пул пахаллиқиға қарши омумйүзлүк күрәш башлиди

түркийә авази радийоси: «иқтисадий сийасәт көзники» намлиқ сәһипимизниң бу һәптилик санида йилдирим бәйазит университети сийасий пәнләр факултети иқтисад кафедраси оқутқучиси пирофессор доктор әрдал танас қарагөлниң «пул пахаллиқиға қарши омумйүзлүк күрәш қилиш» мавзулуқ анализини һузуруңларға сунимиз. 

өткән һәптә елан қилинған сентәбир ейидики пул пахаллиқи әһвалиға даир санлиқ мәлуматларға қариғанда, истемалчилар баһа көрсәткүчи %24.5؛ ишләпчиқарғучилар баһа көрсәткүчи болса, %46.1 болған. бу санлиқ мәлуматлар билән бирликтә, истемалчилар баһа көрсәткүчиниң 2003 – йили ийундин буйанқи әң йуқири пәллигә йәткән болуши, аридин 15 йил өткәндин кейин көрсәткүчтә йеңи бир рекортниң йаритилғанлиқини көрситип бериду. бирақ, бу әһвалға өзиниң ички амиллиридин башқа ташқи амилларниң тәсир көрсәткәнликиниму билимиз.

ениқини дегәндә, авғуст ейида йүз бәргән ташқи перевот давалғуши сентәбир ейидики пул пахаллиқиға даир санлиқ мәлуматларниң әң асаслиқ сәвәбидур. ташқи перевотта муәййән муддәт ичидә көрүлгән мәзкур давалғушниң мал баһасида әкс етиши вә буниң қәдәмму қәдәм һес қилиниши күтүлүватқан иштур. алдимиздики қисқа муддәт ичидә йәнә бу ташқи перевот давалғушлириниң мал баһалириға көрситидиған тәсириниң давамлишидиғанлиқи тәхмин қилинмақта. бу йәрдә алаһидә диққәт қилиниши керәк болған йәнә бир мәсилә тоғрисида тохтилишқа тоғра келиду. қандақ қилғанда түркийә иқтисадидики иҗабий йөнилишни бирдинла тохтатмақчи болған бу  урунушниң тәсирини әң төвән нуқтиға чүшүргили болиду? пул пахаллиқиға қарши елип берилидиған омумйүзлүк күрәштә хәлқтин тартип ишләпчиқириш саһәсигичә болған қатламлар қандақ мәсулийәтләрни үстигә елиши лазим?

түркийә иқтисади тарихида көп қетим пул пахаллиқиға мунасивәтлик еғир синақларни баштин кәчүрди. мәсилә шу нуқтиға берип йәттики, адаләт вә тәрәққийат партийәси һакимийәт бешиға кәлгән 2002 – йилида түркийәдә пул пахаллиқи %60 әтрапида иди. йеқинқи 16 йилниң мабәйнидә йолға қойулған сийасәтләр сайисида бу нисбәт көрүнәрлик дәриҗидә төвәнлиди вә пул пахаллиқиниң бир ханигә чүшкәнлики көрүлди. 2002 – йилидин буйан түркийәниң муқимлиқ нишани пәқәт сийасий вә малийә саһәси биләнла чәклинип қалмиди. бу әһвалниң мал баһасиға көрсәткән тәсириниң һес қилиниши әң түп нишанларниң бири иди, бу нуқта әмәлийләшти. бирақ, чиқип туридуки, болупму 2016 – йилидики хаинларчә һәрбий – сийасий өзгириш қозғашқа урунуш һәрикитидин кейин мәйли сийасий җәһәттә болсун, мәйли иқтисадтин пайдилинип түркийә иқтисадиға ташқи перевот арқилиқ һуҗум қилип болсун, иқтисадниң хәлқкә созулидиған қоли болған пул пахаллиқи мәсилисиниң оттуриға чиқирилиши үчүн күч сәрп қилинмақта.

нөвәттә мәйли йеңи иқтисад пиланида орун алғинидәк болсун, мәйли иқтисад рәһбәрлики тәрипидин оттуриға қойулғинидәк болсун, пул пахаллиқиға қарши омумйүзлүк күрәш қилишта барлиқ кишиләрниң зиммисигә йүк чүшиду. шундақ, ташқи перевот давалғушини пүткүл динамиклири билән бирликтә баштин кәчүрдуқ, һес қилдуқ, бирақ, буниң хәлққә көрситидиған әң рошән тәсири болған мал баһасида әкс етишини әң азға чүшүрүш, бу чарқиниң бир парчиси болған барлиқ кишиләрниң вәзиписидур. чүнки, һәммигә мәлум болғинидәк, пул пахаллиқи, ташқи перевот вә өсүм өлчими иқтисадта қәтий сақлиниш керәк болған амилларниң алдинқи қатаридин орун алиду. нә ташқи перевоттики давалғушни пәскойға чүшүрүш мәқсәтлик өсүм өстүрүш қарарлириниң , нә бу өсүмләрниң көләңгисидә селиниши күтүлүватқан селинмиларниң узун мәзгилдә иқтисадқа пайдиси болмайду.

тәңпуңлишиш дәвригә қәдәм басқан түркийә иқтисади баштин кәчүридиған өзгириш вә бурулуш билән бирликтә мәзкур үч амилдин имканийәтниң йетишичә йирақ туруши лазим. пул – муамилә базарлири өсүм өстүрүш қарариға алақидар үмид вә мөлчәрләргә асасән йөнилиш бәлгилимәслики, өсүм өстүрүш қарари чиқиду, дегән қарашқа асасән карханичилар мәбләғ селиштин ваз кәчмәслики лазим.

бу җәрйанда мал вә мулазимәт баһалириниң ешип кетишиниң контрол қилиниши тәләптә азийиш көрүлүш мәсилисигә дуч келип қалмаслиқ нуқтисидинму интайин муһим орунда туриду. чүнки, кейинки басқучта қиммәтчилик тәләпни азайтиду-дә, бир мәзгил өткәндин кейин базарға селинидиған мәһсулатниң азийишиға сәвәб болиду. буниңдин башқа, бәзи қатламларниң бу хил вәзийәттин пайдилинип, мәһсулатларниң баһасини пәвқуладдә өстүрүветиши, бу нуқтида қәтий қобул қилинидиған бир әһвал әмәс. бу җәһәттә зөрүр болған чарә – тәдбирләрниң йолға қойулуши вә тәкшүрүлүши, һәтта түзүмни техиму чиңитишқа тоғра келиши мумкин.

бу даиридә, мәйли дөләт, мәйли хусусийлар игиликидики саһәләр болсун, бирликтә һәрикәткә өтүп, коллектип позитсийә билдүрүши вә пул пахаллиқи бир ханигә чүшкүчә мәзкур позитсийәни давамлаштуруши лазим. алдимиздики мусапидә, үмид вә арзуларни йахши контрол қилип, оттура вә узун мәзгилдә баһаниң өсидиғанлиқиға даир мөлчәрләрни йоқитип ташлаш керәк. бу, һазирқи һаләтниң сәлбий тәсирлириниң әң қисқа вақит ичидә арқида қалдурулуп, иқтисадниң техиму сағлам бир қурулмиға игә болидиғанлиқи тоғрисида һәмпикир болуш вақтидур.



مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر