süriye we helebning teqdiri zadi qandaq bolidu?

süriye we bu döletning ikkinchi chong shehiri we medeniyet – pul - muamile merkizi bolghan helebning teqdiri qandaq bolidu?

süriye we helebning teqdiri zadi qandaq bolidu?

 

beshinchi yiligha qedem qoyghan süriye urushi gézit – zhurnallar we xewer tor betlirining bash témisi bolushtin chiqish bilen birge dunyaning küntertipidin asta - asta yoqalmaqta. pütkül dunya jamaetchiliki nezirini «muhim xewerler» ge aghduruwatqan bir peytte, süriyediki qetliam üzlüksiz dawamlashmaqta, hayatliri, jemiyetliri, tarixi we eng muhimi bu urushning axirlishidighanliqi we süriyeliklerning tekrar tinchliq we parawanliq ichide yashishigha bolghan ümid uchqunlirinimu yoqatmaqta.
yéqinqi 4 yil ichide bu qanliq urushning barliq yüki süriyening zimmisige yüklendi. biraq süriyening ikkinchi chong shehiri we medeniyet – pul - muamile merkizi bolghan heleb yéqinqi heptilerde eng qattiq toqunushlarning merkizige aylinip qaldi. helebning qoldin kétishi süriye hökümiti we qollighuchilirigha nisbeten nahayiti zor muweppeqiyet bolidu. bu süriyediki insaniy tiragédiyeni téximu yamanlashturuwétipla qalmay, yene on minglarche kishining türkiyege köchüshidek zor xewpni tughduridu. bolupmu pütkül dunyaning eng rehimsiz we eng wehshiy urushqa süküt qilishi bilen beshshar esed hakimiyitini téximu jasaretlendüridu.
2015 – yili qobul qilinghan birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishining 2254 – norurluq qararining urushni axirlashturush, insanperwerlik yardem bérish, qanunluq, démokratik we hemmige wekillik qilidighan bir süriye hökümiti teshkil qilish üchün kéreklik bolghan siyasiy ötkünchi basquchni ishqa kirishtürüsh meqsitide yéngi bir ramka we melum bir teqwim shekillendürüshke toghra kéletti. buningdin bashqa yene, bu qararning daéshqa qarshi küreshkimu yardemchi bolushi kütülüwatatti.
biraq süriye hökümiti idlib, heleb we süriyening qalghan qismida hawadin rusiyening yardimi, quruqluqtin shie militan guruppilirining yardimi astida öktichilerning kontrolluqidiki nishanlargha we puqralargha hujum qilishni dawamlashturuwatqan bolsimu, birleshken döletler teshkilatining bu qarari özining küchini ishqa salalmidi.
11 – féwral küni «düshmenliklerge xatime bérish» üchün tüzülgen miyunxén kélishimining birleshken döletler teshkilatining riyasetchilikide jenwede chaqirilidighan muzakiriler üchün zémin hazirlishi shert idi. kélishim féwralning axirliri we martta zorawanliqni qismen azaytqan bolsimu, biraq nöwette süriyening weziyiti barghanséri yamanlashmaqta. qisqisi, süriye we iraqta daéshqa qarshi küreshte közge körünerlik netije hasil qilinalmidi.
hazirghiche esed hakimiyiti - b d t emeldarliriningmu tekitlep ötkinidek – b d t xewpsizlik kéngishining 2254 – nomurluq höjjiti we miyunxin kélishimige izchil halda xilapliq qilip keldi. laziqiyyening shimali, heleb we idlibtiki puqralar we öktichilerning kontrolluqidiki jaylarni bombardiman qilip yüzlerche puqrani öltürdi we insanperwer yardemlerning muhtajlargha yetküzülüshige tosqunluq qilishni dawamlashturmaqta.
nöwette esed hakimiyitining hujumliri helebke merkezleshti. mektepler, nawayxanilar, doxturxanilar we yollarni öktichilerning kontrolluqi astidiki jaylarda yashawatqan ahalini jazalash üchün hujum nishanigha aylandurmaqta. bu intayin tipik bir rus taktisidur؛ peqet urush qiliwatqanlarnila emes, jengchilerning aile tawabiatlirini, öy – makanliri we yashawatqan yurtlirinimu qoshup bombardiman qilsingiz, urush qilishtin bir pay oq atmastinla waz kéchidu.
öktichiler qara – qoyuq qiliniwatqan bu xil adem öltürüsh heriketlirige qarshi chiqti. lékin, heleb qedimiy sheher ichi we uning etrapida bixeter rayon qalmidi. heleb yene bir xarabe sheher bolush yolida ilgirilimekte. helebning asasen dégüdek hemmisining yoq bolup kétishi xelqara jemiyetning süriye we uning xelqini qutuldurush yolidiki meghlubiyitining échinishliq ishariti, xalas.
süriye urushi bashlanghandin buyan nurghun kishi süriye mesilisining herbiy usullar arqiliq hel bolmaydighanliqini otturigha qoydi. lékin, esed hakimiyiti we demeshiq hakimiyitige yar – yülek boluwatqan rusiye bilen shie qoralliqliri eksiche ish qilishning toghra ikenlikini ispatlidi. weqelerning yönilishini özgertish meqsitide ximiyelik qorallar, shrapnél bombiliri we hawa hujumliri qatarliq eskirining charilerning hemmisini ishqa saldi. amérika bilen rusiyening riyasetchilikide bashlanghan b d t ning diplomatik tirishchanliqi esed hakimiyitining ömrini uzartish we qollighuchilirining siyasiy menpeetlirini kapalet astigha élish üchün putlikashanggha uchritildi.
bu jeryanda daésh kontrolluqi astida jaylarda mewjutluqini saqlap qilishni dawamlashturmaqta. b d t rehberlikidiki jenwe söhbetliride körülgen pepilesh we kéchiktürüsh siyasiti bu térrorchi guruppining yéngi ezalargha érishishige we nopuz sahesini kéngeytishige yardem qilmaqta.
birleshme qisimning hawa hujumliri süriye we iraqning mueyyen jaylirida daéshning heriket qabiliyitini küchlük cheklimige uchratqan bolsimu, daéshning asasiy gewdisi yéngi térrorluq hujumlirini sadir qilalighudek küchlük halitini saqlap qalghandek qilidu.
buninggha misal süpitide türkiyening süriye chégrisigha jaylashqan kilis shehirini nishan qilghan we 21 ademning ölümige seweb bolghan daésh rakétamiyot hujumlirini körstishke bolidu. türkiye armiyesi kiliske yéqin daésh bazilirini bombardiman qildi. onlarche daésh militanini yoq qildi. türk eskerlirige xelqara ittipaqdash qisimlirimu yardem qildi. türkiye bu rakétamiyot hujumlirigha xatime bérish üchün tigishlik bolghan barliq ishlarni adaqqiche qilishni dawamlashturidu. shunisi éniqki, esed hakimiyette qélip tinchliq söhbetlirige buzghunchiliq qilishni dawamlashturghan ehwalda daésh yenila aktip küch süpitide sehnidin chüshmeydu. 
qatil esed hakimiyiti bilen térrorchi daésh emeliyette bir-birilirige yantayaq bolup, süriye we xelqni yoq qilish jinayitige teng shirik bolmaqta. esed hakimiyitining heleb we tarixi yadikarliqlargha qilghan buzghunchiqliri daéshning tarixiy sheher palmiragha salghan buzghunchiliqliridin qilche perqlenmeydu. esedning chong-kichik, qéri-yash we qiz-oghul ayrimastin doxturlarni, sétiralarni we yadem xadimlirini qetli qilishi urush jinayiti we insaniyetke qarshi sadir qilinghan jinayetler bilen emeliyette oxshashtur. 
süriyede bolup ötkenler 1990-yillarda bosniye – gértségowinadiki qetliamlarning tekraridin ibarettur. dunyaning bosniye – gértségowina qetliamigha xatime bérishke tutqan pozitsiyesi we «adaliti»hazirqi zaman tarixigha qara dagh bolup xatirilendi. süriye xelqining béshigha kelgen azab-oqubetlerge dunyaning süküt qilip turushimu oxshashla insaniyet namigha qilinghan haqaret teriqiside tarix sehipiliridin orun alidu. 
helebning qoldin kétishi bir sheherning qoldin kétishidin dérek bermeydu. eger heleb qoldin ketse süriye xelqining tinchliq, erkinlik we izzet-hörmetke bolghan ishenchisi we ümidlirimu yoq bolidu. esed hakimiyiti waqitsiz ghelbige érishken bolidu, biraq hemmidin chataq bolidighini, süriye xelqige yalghuz qalghanliqlirining signali bérilgen bolidu. eger birleshken döletler teshkilati, amérika qoshma ishtatliri we rusiye bu tiragédiyege xatime bérish niyiti bolsa, hemmidin burun süriyede tinchliq, amanliq we parawan turmush berpa qilish ümidin qélip qalghanlarnimu yoq qilishqa urunup kéliwatqan esed hakimiyitige tosalghu bolushi kérek. miskét bombilar we bombardimanlar dawamlishiwatqan bu künlerde jenwe tinchliq söhbetlirining héchqandaq ehmiyiti yoq. 


خەتكۈچ: rusiye , türkiye , süriye

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر