islam dunyasidiki parchilinish we biperwaliq mesilisi

bir impériye ichide birlikte ittipaq yashighan xelq, 20 – esirning bashlirida ayrim ayrim döletlerge bölünüp ketti. andin 21 – esirning bashlirida sheher döletlirige oxshash téximu kichik döletlerge bölündi.

islam dunyasidiki parchilinish we biperwaliq mesilisi

 

türkiyening we dunyaning küntertipi 155
islam dunyasidiki parchilinish we biperwaliq mesilisi

 

yéqinqi yillardin buyan ottura sherq we jumlidin islam dunyasi intayin azabliq hadisilerge sehne bolmaqta. bolupmu ichki urushni bashtin kechüriwatqan süriye, iraq, liwiye, yemen qatarliq döletler jiddiy parchilinishqa yüzlenmekte. süriyediki ichki urush, her qaysi urush qiliwatqan guruppilar we döletlerning kontrolluqida parchilinish xewpige duchar bolmaqta. iraqmu shimaliy iraq, ottura we jenubiy iraq sheklide üchke bölinish xewpi astida turmaqta. liwiyede qezzafiy öltürülgendin kéyinki hökümet bilen öktichiler otturisidiki bölinish we toqunushlar hazirghiche dawamlashmaqta. yemendimu merkiziy hökümet bilen husiylarning kontrolluqi astidiki rayonlar bir – biridin ayrilghan weziyette turmaqta. shuningdek parchilap tashlanghan pelestinning biteleylikidimu téxiche héch qandaq özgirish bolghini yoq.
déimisimu bu ehwallar rayonni malimanchiliqqa tiqip qoyghangha oxshash, nawada hel qilish charisi tépilmaydighan bolsa, kéchik kichik döletlerge bölünüp kétishtek éghir xewpke duchar qilmaqta. wehalenki bu döletler we bashqilar taki 20 – esirge qeder umewiy, abbasiy, seljuqiy we osmanli qatarliq katta impériyelerge tewe bolup bir pütünleshken idi. bu impériye ichide birlikte ittipaq yashighan xelq, 20 – esirning bashlirida ayrim ayrim döletlerge bölünüp ketti. andin 21 – esirning bashlirida sheher döletlirige oxshash téximu kichik döletlerge bölindi. bu netijiler, rayonda yéngi chégralarni we küch tengpungluqlirini talishish urushini keltürüp chiqarghanliqining nameyendisidur.
töwende marmara uniwérsitéti siyaset bilimliri we xelqara munasiwetler fakultéti oqutquchisi piroféssor doktor ramizan gözenning mesilige munasiwetlik analizini diqqitinglargha sunimiz.
*** ***** *** ******* *****
bashqa musulman döletlerdimu körülüsh éhtimali bolghan bu pachilinshqa yüzlinish hadisisini qandaq izahlishimiz lazim? bu weziyettin zadi qandaq bir sawaq chiqirishimiz lazim?
bu soallargha bir selibiy we ikki ijabiy jawap bérishke bolidu.
selibiy jawabimiz mundaq:

bu 17 – we 18 – esirde xuddi yawropada onlighan yil dawamlashqan urush malimanchiliqlargha oxshash hadiisning emdilikte islam dunyasida dawamlishiwatqanliqidur. dunya tarixida «30 yaki 100 yil urushliri» depmu bilinidighan mezkur malimanchiliq dewirining emdilikte islam dunyasida körilishke bashilash éhtimalliqidur. eger bügünki bu weziyet, 1970 – yili liwandiki urushning, andin 1980 – yili iran – iraq urushining dawami dep qarilidighan bolsa, undaqta rayonda 40 yildin buyan urush dawamlishiwatqan bolidu. bu selebiy ehwal öz nöwitide yene parchilinishqa qarita jiddiy birer tirishchanliqning bolmighanliqidin meydangha kelmekte. epsuski, islam döletlirining bu weyranchiliq girdabidin qutulalishi üchün birer ümit mewjut emes. ne hazirqi rehberlerdin, ne akadémik mutexessislerdin, ne ziyaliy we bashqilardin mesililerning hel qilinishigha dair yéngi pikirler otturigha qoyulmay kelmekte. bir chaghlarda islam dunyasining bezi döletliride ilgiri sürülgen rayon xarakétirlik iqtisadi yaki siyasi hemkarliq we bir pütünlishish qarashliri bügünki künde untulup ketti. téximu yaman yéri bu layihelerning we ümitlerning igiliri yoqulup kétiwatqandek bir pisxiologiyege giriptar bolmaqta.
mesilen: islam döletlirining mesililirini hel qilish üchün qurulghan islam hemkarliq teshkilati qéni qeyerde?
milyardlighan dollar chiqim qilip, qanchilghan yillarghiche japaliq emgek singdurup qurup chiqilghan bu xelqara teshkilatning öz ezalirining mesilisige qarita birer hel qilish chare, teklipi bolup baqtimu?
epsuski, bolup baqidi. musulman xelqler we musulman ziyaliylar islam tarixining eng nachar weziytide, üstige topa tashlanghandek bir ehwalda turmaqta. shunga eslidiki mesile parchilinish we pikir tepekkür jehettiki chüshkünlikla emes, belki shuning bilen birge yene bu parchilinishqa we pikri chüshkünlikke bolghan biperwaliqtin ibarettur.
héssizliq we biperwaliq hemde pikri jehettiki chüshkünlük mesilining özidinmu éghir mesile bolup hésablinidu. bu goya birer qatnash hadisiside wujudining birer ezasi yarilanghan birsining jiddiychilik sewebidin qanchilik köp qan éqip kétiwatqanliqini sezmigenlikige oxshaydu. musulman xelqler bir – birige qarita shu qeder köyümsiz we perwasiz halgha kélip qalghanki, hetta ortaq menpeet we mewjutluq éngimu éghir derijide ajizlap ketken weziyette turmaqta.
bu jehette eng ejeplinerlik misal, süriyelik panahlanghuchilar mesilisige yéterlik derijide köngül bolush, özgichilik yaritish éngining yoqliqidur. 10 milyondin artuq süriyelik köchmenlerning chékiwatqan azabliri bir yérim milyard nopusqa ige islam dunyasining zadi qanche pirsentining diqqitini tartiwatidu?
süriyelik panahlanghuchilargha quchaq échiwatqan xoshnisi türkiye we iyordaniyege oxshash bir qanche döletning sirtida musulmanlardin zadi qanchiliq qismi süriyelik köchmenlerning azablirini hés qiliwatidu?
derweqe, weziyet yene unchila nachar emes déyishkimu bolidu. hazirqi weziyetke ijabiy qarashqimu bolidighan bezi ehwallar mewjut elwette. süriyelik köchmenlerning bashtin kechüriwatqan azablirdin we süriyening parchilanghan omumiy weziyidin biaram boluwatqan kishilerning sanimu az emes. weziyet meyli qanchilik azablinarliq bolishidin qetiy nezer, islam döletliri arisida meslisini hel qilishqa dair chare tedbir, layiheler muzakire qiliniwatidu. islam döletlirining selibiy weziyitige chare tépish üchün ijabiy qarashlarmu yoq emes. gerche musulmanlar bu barliq mesililerge gherq bolup, békinme halette turuwatqan bolsimu, emma musulman döletler yéngi bir dewrning sanchiqini bashtin kechürmekte déyishke bolidu. yawropa qandaqisige yawropa ittipaqi layihesi bilen özara urushlarni toxtitip qalalighan bolsa, musulman döletlermu shuningdek yaki perqliq bir chiqish yolini choqum tapidu. chünki islam dunyasi nurghunlighan gherb döletlirige sélishturghanda téximu dinamik, yash we intilishchan insanlargha ige.
islam döletliridiki xelqler, ziyaliylar, axbarat wastiliri we bashqa aktiyorlarning yéngi hel qilish charisi tépish yolida tirishchanliq körsitishi éniq. chünki héch qandaq organ ta ebetkiche azab tartishqa berdashliq birelmigenge oxshash, musulmanlarningmu nöwette bashtin kechuruwatqan azab - uqubetlerge qarita uzunghiche perwasiz turiwérishi mumkin emes. musulmanlar jemiyiti we insan pisxiologiyesi bu jehette yéngi qarash we pozitsiyelerni meydangha keltüreleydighan qudretke ige. belki téxiche péship wayigha yetmigenliki üchün közge körünmisimu, mawjut azablarni chongqur hés qiliwatqan nurghunlighan tetqiqatchi alimlar we xelq teshkilatliri birinchi bölüp köchmenlerning derdige merhem bolushqa tirishmaqta. shuning bilen birge yene kelgüsi üchünmu chare izdimekte. maddi we meniwi jehettin qullap – quwwetligüchiler, rayon xaraktérlik mesililerning yiltizidin hel qilinishi üchün dölet derijilik we xelqaraliq paaliyetlerni dawamlashturmaqta.

 


خەتكۈچ:

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر