isirailiyeni sotqa tartish mumkinmu?

amérika kéngesh palatasining ezasi patrik léhiy amérika armiyesining yardimi bilen isirailiye we misirning ötküzgen wehshiy jinayetlirining tekshürülüshini telep qilmaqta.

isirailiyeni sotqa tartish mumkinmu?

türkiye awazi radiyosi xewiri: eger amérika kéngesh palatasining bir ezasi isirailiyeni ötküzgen jinayetliri sewebidin sotlinishi kéreklikini éytqanda néme bolushi mumkin?

amérika kéngesh palatasining ezasi patrik léhiy amérika armiyesining yardimide tizimlikning aldinqi ritidin orun alghan isirailiye bilen misirning barliq «kishilik hoquq depsendichilikliri» ni tekshürüsh telipi, isirailiye bash ministiri bényamin nétanyahuning ghezipini helqumigha chiqardi. u yene kélip, öz partiyesi ichidiki tenqidlergimu duch keldi.

iyordan deryasining gherbiy qirghiqida éghir yarilanghan pelestinlikning bir isirailiye eskiri teripidin sot qilinmastinla öltürüwétilgen sin körünüshliri ashkarilinip, bir qanche kün ötkendin kéyin otturigha chiqqan léhiyning tekshürüsh telipi, amérika armiyesining ongchilliqqa mayil isirailiye hökümitini qollishining, barghanséri küchiyiwatqan siyasiy yirikchiliklerge seweb boluwatqanliqining isharetliridin biri hésablinidu.

17 – féwral léhiy bilen démokratlarning 10 neper kongre ezasi tashqi ishlar ministiri jon kérriygha bir mektup ewetti. mart éyining axirlirida xelqqe ashkarilanghan melumatlarda bu heqte mundaq déyilidu:

«xewpsizlik qisimlirining isirailiye bilen misirda qilghanliri, keng tarqiliwatqan kishilik hoquq depsendichilikliri heqqidiki doklatlar sanida, kishini tolimu biaram qilidighan derijide éshish körülüwatqanliqini körsitip béridu. bular amérika armiyesining yardimige érishken yaki amérika armiyesining yardimini élishi éhtimal bolghan tereplerni öz ichige alidighan weqelerdur. bu doklatlarning toghra yaki emesliki heqqide tekshürüshünglarni we tekshürüsh netijisi toghrisida bizge melumat bérishinglarni telep qilimiz.»

kéngesh palatasi ezalirining mektubi amérika hökümitining (ismini Vermont palatasidin alghan) Leahy qanunigha xilapliq qilghan bolush éhtimali barliqini ilgiri sürmekte – bu qanuniy belgilimining meqsiti, ‹tashqi ishlar ministiri bir chet dölet xewpsizlik küchlirining kishilik hoquqqa xilapliq qilghanliqigha dair ishenchlik pakitqa ige bolghan teqdirde›, amérikining u döletke qilidighan herbiy yardemlirini tosup qélishtin ibaret.

mektup ‹xelqara kechürüm teshkilati we bashqa kishilik hoquq teshkilatliri, israiliye armiyesi we saqchilirining, fadi allon, sed eletrash, hadil hashlamon we mutaz ewisani sotlanmastinla étip öltürüwetken bolush éhtimalliqi barliqini doklat qilmaqta» dégen mezmunlarni öz ichige alidu. buningdin sirt, wasim meruf we ehmed menasraning qiyin – qistaqqa élinghanliqi heqqide doklatlar bar.

mondowés yazghuchisi filip wéis mundaq deydu: «xank jonson, andré karson, éddé bérnays jonson, élénor xalmon nortongha oxshash imza qoyghuchilarning köpinchisi aq tenlik emes yaki az sanliqlar wekilliri, buning bir munasiwiti bar, chünki tamara kofman wittésning düshenbe küni kechte kolombiyede déginidek, démokratik qatlam pelestin mesilisige hésdashliq qilidighan qara tenlikler bilen latino guruppilirigha bekrek mayil bolghanliqi üchün, israiliyeni qollash mesilisi amérikida asta – asta siyasiylishishqa bashlidi.

patrik léhiyning mektubi, israiliyening qanunsiz qilmishlirini, misirdiki zalimliqlar bilen – 2013 – yilidiki rabie meydani qetliami qatarliq – yanmuyan qoyghanliqi üchün, diqqet qilishqa erziydu. chünki bu, israiliye asasen tenqidleshke bolmaydighan bir yerge jaylashturulghan amérikining siyasiy muhitida nahayiti az uchraydighan bir ehwal. amérika qoshma ishtatliri israiliyege her yili 3 milyard 100 milyon dollar qimmitide herbiy yardem qilidu, misirgha qilidighan yardemning qimmiti bir yérim milyard dollargha yétidu. kamp déywid ittipaqining rohigha asasen, bu döletke qilinidighan yardem döletning rehimsizlerche bésim siyasiti yürgüzüwatqan herbiy hakimiyitini maliye jehettin xatirjem qilmaqta. bu ikki dölet 2014 – yili dunya miqyasida qilinghan amérikining herbiy yardemlirining %75 itidin köprekini aldi.

ortaq eyiblesh mektubi palata tashqi munasiwetler komitétining démokratlar partiyesidin bolghan péshqedem ezasi we israiliyeni qollighuchi lobidin nahayiti köp iane toplighan bén kardinning qattiq tenqidige uchridi. kardin «Forward » agéntliqi teripidin yekshenbe küni élan qilinghan maqaliside, «bu yerde sélishturush usulini ishlitishke bolmaydu. israiliyede qanunning üstünlüki pirinsipi bar. jümlidin shexslerni qanuniy jehettin jawabkarliqqa tartidighan qanun - belgilime bar, shunga bu heqte sélishturush usulini ishlitishke bolmaydu» dédi.

ötken charshenbe küni nétanyahu qattiq inkas qayturup, «israiliye dölet mudapiesi qisimliri bilen israiliye saqchilirining adem öltürüsh weqeliri bilen alaqisi yoq. israiliye eskerliri bilen saqchiliri hem özlirini hem puqralarni eng yüksek exlaq ölchemlirige asasen öltürüshke kelgen qanxor térroristlardin qoghdimaqta» dégenidi.

«‹972 Dergisi › zhurnili» din « Dahlia Scheindlin» nétanyahuning sözlirining «birqatar yalghan – yawidaqlardin bashqa nerse emes» likini ilgiri sürdi. xelqara kechürüm teshkilatining 2014 – yili féwralda élan qilinghan doklatida eskertilishiche, israiliye eskerliri bilen saqchiliri nareside balilarnimu öz ichige alghan pelestinliklerni perwasizlarche öltürgen we yarilandurghan. bu doklat élan qilinip, anche uzun ötmeyla israiliye uda 15 kün dawamlashqan ghezze hujumlirini bashlighan, köpinchisi puqralarni öz ichige alghan, kem dégende 578 nareside bala bolup, jemiy 2451 pelestinlikni öltürgenidi.

pelestin xelqara balilarni qoghdash teshkilati (Defense for Children International –Palestine) ning bildürüshiche, israiliye küchliri 2015 – yili kem dégende 28 balini éghir derijide yarilandurghan bolup, bu, qismen israiliyening barghanséri ewj élip ketken sürkilish we tirkishishke inkas qayturush shekli bolghan «öltürüsh meqsitide oq chiqirish» siyasitige asaslinidiken.

patrik léhiy yene, nétanyahuning dewalirigha jawab bérip, «uda 20 yildin buyan ijra qilinip kéliwatqan Leahy qanuni barliq döletler üchün birdek küchke ige. jümlidin amérika herbiy yarem bérishke toghra kelgende, omumyüzlük bixeterlik küchlirige emes, melum herbiy xadimlar we herbiy apparatlargha qarita ijra qilinidu. u sözlirige munularni ilawe qildi: «buning bundaq bolushi hem amérikining baj tapshurghuchilirigha heqsizliq bolmasliqi üchündur hem qanunning üstünlüki pirinsipining muhimliqidindur.»

yer shari xaraktérlik talash – tartishni téximu jiddiyleshtürüwétidighan bayanatlarni élan qilghan nétanyahu jüme küni kérriygha téléfon qilip, uningdin israiliyening qanunsiz adem öltürüsh weqelirige mesul emeslikini jakarliishini telep qildi.

munazire dawamlishiwatqan mushundaq bir peytte, nétanyahu amérikidin yilliqi 4 yérim milyard dollar herbiy yardem telep qildi. lékin, amérikining dostliri teshkilati komitéti (American Friends Service Committee) ning hökümet munasiwetliri mesuli raid jerir AlterNet qa bergen bayanatida, «nétanyahu hökümiti siyaset we ijra qilish jehette shundaq ashuriwétiduki, qilmishliri amérikining ochuq chek bilen teminlesh siyasitini dawamlashturushini imkansizlashturmaqta» dédi.

döletlik adwokatlar birliki (National Lawyers Guild) ning xelqaraliq komitétining teng hoquqluq bashliqi suzanna adéliyning pikrige asaslanghanda, isirailiyening 2014 – yilidiki ghezze hujumi we misirdiki 2013 – yili yüz bergen rabie qetliami birdin burulush nuqtisigha aylanghan bolup, asasliq axbarat wastilirining naraziliqini qozghighan, hökümet mesulliri we adettiki amérika puqralirimu «emdi yéter» dégen.




مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر