haji bektashi weli

ataqliq alim haji bektashi weli.

haji bektashi weli

türkiye awazi radiyosi xewiri: anadoluda türkmenler arisida islam dinining keng tarqilishida muhim rol oynighan eng muhim shexslerdin biri haji bektashi welidur. uning hayati heqqide melumat bérilgen dastan shekillik menbelerde nesibi peyghember eleyhissalamgha tutishidighan katta ewliya ikenliki qeyt qilinidu. tarixiy menbelerde körsitilishiche, dadisining ismi ibrahim bolup, uning nesibimu ehli beyt imamliridin musa kazimgha tutishidu. haji bektashi welining dadisi ibrahim ependi xorasan türkmenliridin ésil neseblik bir xan idi.

haji bektashi welining yashliq dewride meshhur sufiy loqman perendedin kéyin uning tewsiyesi bilen ehmed yesewida oqughanliqigha dair dastansiman riwayetler bardur. ehmed yesewining wapat bolghan waqitni nezerde tutqanda, haji bektashi welining ehmed yesewida oqughanliqining éhtimalgha nahayiti yéqin ikenlikini körüwalghili bolidu.

haji bektashi weli asiyada mongghullarning istilasi bashlanghandin kéyin anadolugha kelgen ewliyalardin biri bolup, ehmed yesewi uninggha özining shagirti ikenlikige isharet qilidighan simwollarni bérip, uni anadolugha ewetken. wezipini tapshuruwalghandin kéyin mekkige bérip, hej qilghan bektash «haji» dep atalghan. qaytishida kerbalani ziyaret qilghach anadolugha ötken. haji bektashi weli chepni türkmenlirige ait bir qishlaq bolghan sulujarahöyük (bügünki kündiki haji bektash) qa kelgen we qandinjiq anining öyide méhman bolghan. turmushini qamdash üchün yézining kalilirini béqip, padichiliq qilishqa bashlighan. özining ewliyaliq karametlirini körsitishi bilen anadoluda tonulushqa bashlighan. bügünki kündiki xaniqaning ornigha tunji xaniqa bolghan qizilja halwetni berpa qilghan. etraptiki ewliyalar we xelq arisida keng tonulghan haji bektashi welining dangqi anadolugha por ketken. haji bektashi weli sulujakarahöyükte türkmenlerge chongqur tesir körsetken, newshehir / ürgüp rayonidiki xiristiyanlar bilenmu qoyuq munasiwet ornitip, ularning islam dinigha kirishige zémin hazirlighan. shagirtlirini anadoluning herqaysi jaylirigha ewetken haji bektashi weli özi bilen bir dewrde yashighan sufiylar bilen sélishturghanda anadoluning islamlishishining eng muhim wekilliridin ehli sünne we mötidil islam étiqadigha ige derwish ustaz idi.

qarashliri yesewilik sulukidin qutbeddin heyderning nezeriyeliri bilen oxshiship kétidighan terepliri bar bolghan haji bektashi weli bu jehettin yesewi heyderidur. elwan chelebi, ehmed eflaki we ashiqpashazade qatarliqlarning kitabliridin uning selchuqiylar impériyesi dewride anadoluda sufiyliqning qelenderi sulukigha wekillik qilidighanliqini körüwalghili bolidu.

haji bektashi welining osmanli impériyeside bolupmu «bektashi ehli» dep atalghan yenicheriler arisidiki shöhritimu uning alperenlik maqamigha uyghun kélidu. buningdin bashqa yene, uning osmanli ghaziliri we eskerliri ichide pir «meniwi yolbashchi» dep qobul qilinishida abdal musagha oxshighan shagirtliri muhim rol oynighan.

abdal musa haji bektashi welining eng muhim shagirtliridin biri bolup,14 – esirning aldinqi charikidin kéyin haji bektashi weli xaniqasining sheyxi bolghanidi. u bir qisim yesewi – heyderi derwishliri bilen birlikte yéngi quruluwatqan osmanli begliki térrotériyesige ketken, shu yerde orhan ghazigha xizmet qilip, nurghunlighan jenglerge ishtirak qilip, nahayiti zor muweppeqiyetlerni qolgha keltürgen. abdal musa haji bektashi weli ismining osmanli impériyeside shöhret qazinishida türtkilik rol oynighan derwish bolup, u ishqa ashurghan eng chong ish bolsa, birlikte jengge qatnashqan osmanli impériyesi ghazilirigha haji bektashi welining dastanlirini anglitip, uni tonushturush bolghan.  u haji bektashi welini aldi bilen bursada tonushturghan, kéyinche bergama we etrapigha, u yerdin antalyagha bérip yerleshken bügünki kündiki tekkeköy dep atalghan yerdiki xaniqasida derwish terbiyeleshni dawamlashturghan.

haji bayrami welining dastansiman hayat hékayisi bayan qilinghan «wilayetname haji bektashi weli» namliq kitab uni tarixiy kimlik jehettin tonushimizda muhim rol oynighan katta eser hésablinidu. buningdin bashqa yene, haji bektashi weligha «maqalat» namliq kitabni öz ichige alghan köpligen kitablar nisbet bérilmekte. kitabul fewaid, nesayihi haji bektashi weli, tepsir patihe, sherhi besmele, risale we shathiye qatarliqlar bularning bir qismidur.

 


خەتكۈچ: haji bektashi weli

مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر