Umumbashariy nuqtai nazar 44-qism

Yo qo'q bo'lish, yohud adolat o'rnatish!

Umumbashariy nuqtai nazar 44-qism

Anqara Yildirim Beyazit universiteti dekani Prof. Dok. Kudret Bulbul.

 

20. asr insonlar dahshatli voqealarni boshidan kechirgan bir asr bo'lgandir. Ikkita jahon urushi bilan barcha jonli turini yo’q qilgan bombalar ishlangan bir asr. II. jahon urushidan keyin tuzilgan tizim, boshimizdan o’tganlardan dasr olib, urushsiz tinchlik tizmi o’rnatmadik. Mavjud pozitsiyamizni muhofaza etadigan g’oliblar saf olgan bir  tizimdir. Xalqaro valyuta tiziminini ifoda etgan va Amerika dollarini dunyoning puliga aylantirgan Bretton Woods tizimi, Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi a'zo g’olib davlatlari vujudga keltirgan tizimni davomli holga keltirgan bir o’zgarishdir. Sovuq urush davrida yaxshi ishlagan Bretton Woodes va BMT tizimi ham endi ishga yaroqsiz bo’lgan. Aslida o’zi ham bir koalitsiya bo’lgan BMT Xavfsizlik Kengashining besh doimi a’zosi AQSh, Rossiya, Angliya, Fransiya va Xitoy o’rtasida global kuch muvozanati o’zgarib bormoqda.

 

Ikki qutbli dunyo davri o’tishi bilan global kuchlar, farqli global tashkilotlanishlar yohud koalitsiyalar orqali mavjud tizimni davom ettirish g’ayratida. Adolatga tayanmagan global koalitsiyalarning Iroqda, Afg’nistonda, Qrimda, Suriyada, Arakanda qanday vujudga kelgan yoki kelmagani va kech qolganiga hammamiz guvoh bo’ldik. Sovuq urush davrida tuzilgan global tizim endi har tomonlama kuzatilar va ko’rinar holga kelgani uchun tanqid qilinmoqda. Bu nuqtai nazardan Turkiya prezidenti Rejeb Tayyip Erdo’g’an, har fursatda, dunyoning besh davlatdan katta bo’lganini urg’ulamoqda. Global aloqa va texologiya o’z ichida yashagan jamiyatlar va har turli adolatsizlikni davom ettirishning og’ir natijalari bo’lishini ko’rsatmoqda. Xohlagan ma’lumotga erishilgan va adolatsizlik ochiqcha kuzatilgan bir global muhitda, sovuq urush davridagi tizim davom ettirilmaydi. Hozrigi kunda “Eski hol mahol, yangi holda izmihol” yani eski uslub, yo'q bo'lishga olib kelgan vaziyat bilan qarama qarshimiz. Eski tizimni davom ettirishning natijasi og’ir bo’ladi. Lekin global aktyorlar faqat inson turini emas barcha jonli turini yo’q qiladigan ximyoviy qurollarga, vodorod bombalariga ega bo’lgan, hozirgi kunimizda muvozanatsiz liderlar bahs mavzusi bo’lgani uchun duyoni tahdit etmoqda. Sovuq urush davri so’roqqa tutilgan, lekin yangi vaziyat hanuz tashkil topmagan bir muhitda, insonlikni yo’q bo’lishdan qutqarish uchun ximyoviy qurollarni bartaraf etish va sovuq urush davri tizimining tinchlik keltirishi uchu har sohada global adolat koalitsiyalari vujduga keltirish kerak. Adolat  ham adolatsizlik ham yuqumlidir.

 

Global ko’lamda adolat o’rnatish koalitsiyasini faqat davlatlar saviyasida tushunish kerak. Dunyo ahli o’z istiqbolini izlagan bir davrda hayotning har sohasida global adolat o’rnatishga g’ayrat qilish kerak. Akademiklar, ish dunyosi, kasp-hunat tashkilotlari, ish uyushmalari, advokatlar uyushmasi, fikr tashkilotlari, nodavlat tashkilotlar, sport, san’at, adabiyot muhiti, ziyolilar, talabalar jamiyati o’zaro global adolat koalitsiyasining bir parchasi bo’lishi mumkin. Bu yo’lda bir birilarini tanib va hamkorlik qilish borasida faoliyatlarini orttirib keyin sasini eshittirishi mumkin. Endi esa zamonaviy va aloqa texnologiyalari har turli hamkorlikni osonlashtirgandir. Xalqaro talablar endi hamma joyda mavjud. Tadbirkorlar uchun global saviyada hamkorlik mavjud. Bu daraja tahdit bo'lar ekan, malliy manbalar bilan global natijaga erishilmaydi. Musulmon, Xristian, Musavi, Ateist, Budist, qaysi ishonch, ideologiya, dunyo qarashga ega bo’lishingizdan qat’yi nazar, bizlar qarama qarshi bo’lgan xavfning ko’lamlarini o’ylab turib globla adolat uchun birga harakat qilishimiz kerak. Vaqti vaqti bilan bunga muvaffaq bo’la olmayapmiz. AQShning bir tomonli Al-quds qaroriga qaramasdan, BMT Xavfsizlik Kengashiga aks etgani kabi barcha davlatlar tomonidan izlangan mushtarak uslub, ayovsiz qatl etilgan Saudiyalik jurnalist Jamol Qoshiqchi jinoyatiga dunyo ko’rsatgan norozichilik, insonikning mushtarak uslubi bizga umid  bag’ishlamoqda.

 

Bunga o’xshash, mavzuga bog’li globla adolat koalitsiyalari vujudga kelishi mumkin. Al-quds, Arakan, Suriya, Inson haqlari, slomofobi, bo’lg’inchilikka qarshi birlik, Neo Natsizm, Fashizm, ximyoviy qurollanishni oldini olish bunlardan ba’zilari. Globla adolatsizlikni har tomonlama bartaraf etish, bu adolatni talab qilish va majburlashimiz kerak. Kim bo’lishimizdan qat’iy nazarda bir ustunlik yaratmasak,  global zulmga qarshi chora ko’rmasak 'izimohol' yani yo'q bo'lish muqarar bo’ladi. Chunki bir davlarning o’zi, jamiyatning yakka o’zi global hujumlarni to’xtata olmaydı. Daslab yangi bir global tizim hanuz o’rnatilmagan bir davrdamiz. Dunyo go’yoki o’rtada qolgan. Yana adolatli bir dunyo bo’lishi uchun imkonlarimiz bor. Adolat yo’lida ildamlash uchun insonlik uchun g’ayrat qilishimiz kerak. Bo’lmasa ertaga, adolatsiz yangi dunyo tizimi, eskisi kabi noto’g’ri vujudga kelganda, global aktyorlardan biri, insonlikni yo’q qiladigan bombalarni tashlab qiyomat alangasini yoqganda kech bo’lishi mumkin.


Tanlangan kalimalar: Umumbashariy nuqtai nazar

Aloqador xabarlar