Turkiya nazaridan yaqinsharq 52- qism

Taxminan 6 davom etgan jiddiy  bir kurashning ortidan, DEASHning  nazorati ostida bo’lgan Liviyaning Sirte shahri va atrofi qutqarildi. Shahar 2015ning boshidan beri terrorist tashkilotning hokimiyati ostida edi. O’lkadagi  hokimiyat

Turkiya nazaridan yaqinsharq 52- qism

                 DEASHdan so’ngra Liviya

                      Taxminan 6 davom etgan jiddiy  bir kurashning ortidan, DEASHning  nazorati ostida bo’lgan Liviyaning Sirte shahri va atrofi qutqarildi. Shahar 2015ning boshidan beri terrorist tashkilotning hokimiyati ostida edi. O’lkadagi  hokimiyat bo’shligidan foydalangan tashkilot Sirte  o’ziga mos bir zamin topgan edi.

                      Shubha yo’q ki, Sirtening qutqarilish Liviyadagi DEASH mavjudiyatini va tahdidini jiddiy saviyaga  kamaytirdi.

                      Faqat Liviyaning ichida bo’lgan taranglikdan qutulish uchun yana ko’prog’iga ehtiyoj bor. Turli siyosiy, xavfsizlik va iqtisodiy muammolarning  yechimi uchun jiddiy qadamlar tashlanishi kerak.

                      Sirte DEAHSning Suriya va Iroqda  nazoratida bo’lgan tuproqlar tashqarisida yagona yer bo’lishi jihatidan juda muhim bundan tashqari Yevropaga  jihatidan  manba katta ahamiyatga ega. DEASH, Sirte bilan birgalikda O’rta yer dengiz sohili bo’yi 150 kilometr qirg’oq  nazoratda edi. Birlashgan millatlar  tashkiloti himoyasiga  ega milliy kelishuv hukumati bilan ittifoq  tuzgan Misratali militsiya kuchlari qiyin bir harakatning ortidan DEASHni Sirtedan chiqarishni bajardilar.            

Milliy kelishuv hukumati, DEASH, qarshisida boshidan e’tiboran  bir alternativaga  ega edi: Terror tashkilotini mag’lubiyatga uchratib Sirteda hokimiyatni ta’min etish. Aksi  taqdirda uch alohida hukumatning mavjudiyatini davom ettirgan bir o’lkada bir alternativa holiga kelishi imkonsiz edi.

Bundan tashqari Milliy kelishuv hukumatini tan olmagan militsiya kuchlari uchun ham joziba markazi bo’la olish uchun Sirteda yutuqli bo’lishi kerak edi.

Mana bu birgina alternativa, Milliy kelishuv hukumati  Bosh vaziri  Fayiz Sirajni AQSh hukumatidan yordam istashga yo’naltadi. 1- Avgust kunidan e’tiboran AQSh samolyotlari DEASh mo’ljallarini bombalashga boshladi. Faqat DEASHga qarshi asl urushgan Liviyaliklar. Milliy kelishuv hukumati kuchlari urushda 730 qurbon berdi. 3 ming atrofida Milliy kelishuv hukumati jangchi esa  yaralandi.

Xo’p, Amerika  harbiylarining yordami natijasida, DEASHga qarashi  g’alabalari Milliy kelishuv hukumatining hokimiyatini ta’min etib Liviyaning butunligini ta’min etishiga sabab bo’la oladi mi?

Bu afsuski u qadar quloy bo’lmaydi. Liviyada to’qnashganlarni   uchrashtirgan  bir hukumatning hokimiyat ta’min eta olishi uchun uddasidan chiqishi kerak bo’lgan uch masala bor.

Bulardan birinchisi, DEASHning takror tashkilotlanib yangidan tahdid tashkil etish qobiliyati bor.

Hech  shubha yo’q ki, DEASH strategiyasi  jihatidan Sirte, geografik  vaziyati sababi  bilan, juda ideal bir shahardi. Shu bois Sirteda strategik bir mag’lubiyat sodir bo’lishi Barcha Liviyada yo’q etish ma’nosiga keladi.  DEAShning Sirtedan ayrilgan va Liviyaning boshqa joylariga tarqalgan partizanlar joylashgan yerlarning shartlariga ko’ra takror yangidan tashkilotlanishi mumkin. Tabiat qonunlari joriy bo’lgan cho’l sharoitida  tashkilotning  yangi partizan qozonish uchun mos bir mavqe  ta’min etmoqda.

Deyarli hech nazorati bo’lmagan chegaralar va bir necha qabiladan tashkil topgan sayoz  aholi bir hudud. Tashkilotga o’tkinchi ravishda  orqaga chekinish strategik bir  sharoit ta’min etmoqda.

DEASH joylashgan sharoitga quloy moslik ta’min etgan bir tuzilish. Bundan tashqari yanigidan faol bo’lish imkoniyatiga ega. Ushbu mavqedan Boko Haram va Al-Qoidaning hudud tuzilishlari bilan ham hamkorlik qilish ehtimoli bor. Shu bois DEASh xavfi va tahdidi butunlay yakunlangan emas.

İkkinchi asosiy masala, Sirtetening qutqarilgan bo’lishi Milliy kelishuv hukumati bilan raqib kuchlar o’rtasidagi  ziddiyat va to’qnashuvni  avjlantirish ehtimoli bor.

Ayniqsa To’brukdagi vakillar palatasini o’z ta’siri ostiga olgan General Halifa Hafter qo’mondonligidagi Liviya milliy qo’shini (LMQ) uchun bu vaziyat jori.

Nomi qo’shin bo’lish bilan va boshida general bo’lish bilan barobar, LMQ ham bir milliy kuchlar koalitsiyasidir. Sirtening qutqarilishi milliy kelishuv hukumat umumiy e’tibori jihatidan ramzi  bir qadr-qimmatga ega . Faqat ushbu ramzi qadriyatning bir fursatga aylanishning  oldini olish uchun Hafterning  say’- harakatga o’tganini ko’ryapmiz. Moskvani ziyorat qilib Rossiyaning himoyasini olishga harakat qilishi va  G’arb liviyadagi ittifoqdoshlariga “ Tripolining qutqarilishi” uchun harakatga  o’tishga chaqirish ushbu  izlanishning aniq ko’rsatkichi.

Uchinchi masala  ishlab chiqarilgan manbalarni, ya’ni neft ustida hokimiyat tuzish raqobatini  avj olishidir.

Neft manbalar  ustida hokimiyati bo’lgan o’lkada qonuniyligini ta’min etishning muhim unsurlari orasida o’rin olmoqda. Chunki neft manbalari  ustida hokimiyat ta’min etgan qism ayni zamonda milliy daromadni   nazoratga olib aholining umumiy farovonligiga ta’sir tashlaydigan vaziyatda bo’ladi.

Milliy kelishuv hukumati Sirteda DEAShga qarshi kurashar  ekan, o’zini Liviyaning umidi sifatida butun dunyoga taqdim etisha harakat qilgan Hafter, Neft Hiloli hududining nazoratini qo’lga kiritish tashabbusi bu jihatdan juda ham va  ma’noli.  

Sierte  qutqarilgan holda MKHning qo’lga  kiritadigan e’tiborni bartaraf qilish tashabbusidir. Ushbu mintaqani qo’lga kiritish bilan Hafter va LMQ, MKH hukumatining strategik bir manbani qo’riqlash qobiliyati bo’lmaganini ko’rsatmoqda. Alohida yangidan neft eksportini bo’shaltib o’zini qonuniy zamin bilan kuchaytirmoqchi.

Sirteda qo’lga kiritilgan oxirgi muvaffaqiyat Liviyaliklarga terrorizmni faqat mushtarak dushmanga qarshi birlik sifatida mag’lub etishlarini ko’rsatdi.

Ma’lum bo’lishi kerak bir boshqa masala esa  o’z oralarida sodir bo’lgan bo’linish va to’qnashuvlar DEASHning Liviyada zamin topishga sabab bo’ldi. Turli  Liviyaliklar  siyosiy va militsiya kuchlari o’z arolaridagi kuch va boylik uchun davom ettirgan to’qnashuvlar tezda yakunlashi kerak.

Faqat yashirilishi  imkonsiz bo’lgan boshqa bir haqiqat ham shu: Liviyaliklar o’rtasidagi ushbu bo’linish  va to’qnashuvni avj oldirgan va mintaqaviy va xalqaro kuchlar o’ynagan rol.

Ushbu kuchlar umuman Liviyada o’ynagan rol pozitiv bir natija  qamramaydi. Holbuki

Liviyaliklar mavjud nozik sharoitda o’z muammolarini butunlay o’z boshlariga yechishlari imkonsiz.

Alohida xalqaro va mintaqaviy kuchlar   Liviya siyosatlarini moslashtirishlari kerak. Agar Liviya bir butun sifatida qolsa, AQSh birinchi o’rinda bo’lib g’arblik o’lkalar siyosatlariga bir moslik berib farqli mahalliy aktyorlar ustida o’ynagan o’yindan voz kechishlari kerak. Bir  tomondan Milliy kelishuv hukumatini himoya qilar kabi ko’rinib  boshqa tomondan Hafterga qarshi ravshan bir yaqinlik ko’rsatishi yechimsizlikni  avj oldiradi.

 

 

 

 


Tanlangan kalimalar: Qutqardi , DEASH , Sirte , Liviya

Aloqador xabarlar